🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:40:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तोय
toya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तोय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । पानी । पूर्वाषाढ़ा नक्षत्र ।
तोय पु २ अव्य [हिं॰ तो] तो भी । फीर भी । उ॰—चहुवाँणाँ कुल चल्लणी, वियौ न चल्लै कोय । चाड न घट्टै खूँद की सीस पलट्टै तोय ।— रा॰ रू॰, पृ॰ ११६ ।
तोय ३ सर्व॰ [हिं॰ तो] दे॰ तुझे । उ॰—मैं पठई वृषभानु कै, करनि सगाई तोय ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ १९५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तोय n. (ifc. f(आ). ) water, Naigh. i, 12; Mn. v, viii f.; MBh. &c. (˚यं-√ कृ with gen., ‘to make offerings of water to the dead’, xviii, 32; f(आ). N. of a river in Śālmala-dvīpa, VP. ii, 4, 28; of another in India).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (456,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तोयं 1 Water; Ś. 7. 12. --2 The constellation पूर्वाषाढा or its regent. --Comp. --अधिवासिनी trumpet-flower. --आत्मन् m. the Supreme Being. --आधारः, --आशयः a lake, well, any reservoir of water; तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यंदरेखांकिताः Ś. 1. 14. --आलयः the ocean, sea. --ईशः ‘lord of waters’ an epithet of Varuṇa. --(शं) the constellation called पूर्वाषाढा. --उत्सर्गः discharge of water, raining; Me. 37. --कर्मन् n. {1} ablutions of various parts of the body performed with water. {2} libations of water to the deceased. --काम a. {1} fond of water. {2} thirsty. --(मः) a sort of crane. --कृच्छ्रः, --च्छ्रं a kind of penance, drinking nothing but water for a fixed period. --क्रीडा sporting in water; Me. 33. --गर्भः the cocoanut. --चरः an aquatic animal. --डिंबः, --डिंभः hail. --दः a cloud; R. 6. 65; V. 1. 14. ˚अत्ययः the autumn. --दं ghee. --धरः a cloud. --धारः {1} a cloud. {2} raining. --धिः, --निधिः {1} the ocean. {2} the number ‘four’ ˚प्रियं cloves. --नीवी the earth. --पाषाणजमलं oxide of zinc. --पुष्पी, --प्रष्ठा trumpet-flower. --प्रसादनं the clearing-nut tree or its nut, see. अंबुप्रसादन or कतक. --मलं sea-foam --मुच् m. a cloud. --यंत्रं {1} a waterclock. {2} an artificial jet or fountain of water. --रसः moisture. --राज् m. {1} the ocean. {2} Varuṇa, [] the regent of waters. --राशिः the ocean. --वेला the edge of water, shore. --व्यतिकरः confluence (as of rivers); R. 8. 95. --शुक्तिका an oyster. --सर्पिका, --सूचकः a frog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0547-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तोय न० सौ० तु--विच् तवे पूर्त्त्यै याति या क । १ जले २ पूर्वा- षाढानक्षत्रे च । “ऊद्धृत्य मेघैस्ततः एव तोयम्” माघः । “मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदीवेगेन शुध्यति” मनुः । पूर्वाषाढानक्षत्रस्य जलदैवतत्वात् तथात्वम् । ३ लग्ना- वधिचतुर्थस्थाने च ज्यो० त० । तत्र जलस्य चिन्त- नीयत्वात् तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3353,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तोयं, क्ली, (“तवतेर्वृद्धिकर्म्मणः + ‘अघ्न्यादयश्च ।’ उणां ४ । १०८ । इति यत्प्रत्ययो निपातितो द्रष्टव्यः । वर्द्धते वर्षासु । ‘तुदति तोयम्’ इति क्षीरस्वामी । तुदतेः पूर्व्ववत् यत्प्रत्यये निपा- तनात् दकारलोपे गुणः । यद्बा, तुदिः सौत्र आवरणार्थः ।” इति निघण्टुनिर्व्वचने देव- राजयज्वा । १ । १२ । ९२ ।) जलम् । इत्य- मरः । १ । १० । ४ ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । ६ । २९ । “तया ततमिदं तोयं तदाधारञ्च तिष्ठति ॥” पूर्व्वाषाढानक्षत्रम् । जलदैवतत्वादस्य तथा- त्वम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-650-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें