🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:41:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नीर
nīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीर ३ संज्ञा पुं॰ [अं॰ निप] दो चीजों को बाँधने या गाँठ देने के लिये रस्सी का फेरा या फंदा । मुहा॰—नीप लेना = रस्सी में बाँधने के लिये फंदा लगाना ।
नीर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पानी । जल । मुहा॰—नीर ढलना = मरते समय आँख से आँसू बहना । किसी का नीर ढल जाना = किसी की लज्जा जाती रहना । निर्लज्ज या बेहया हो जाना ।
२. कोई द्रव पदार्थ या रस ।
३. फफोले आदि के भीतर का चेप या रस । जैसे, शीतला का नीर ।
४. सुगंधबाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीर n. (√ नी?) water, MBh.; Kāv. &c. (cf. Naigh. i, 12)
juice, liquor, L.;= गृह, L. (= or w.r. for नीड, नीळ?); N. of a teacher, Cat.
नीर [cf. Zd. nira.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (566,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीरं [Uṇ. 2. 13] 1 Water; नीरान्निर्मलतो जनिः Bv. 1. 63. --2 Juice, liquor. --Comp. --ज a. aquatic. --(जः) {1} an otter. {2} a kind of grass (उशीर.) --(जं) {1} a lotus. {2} a pearl. --दः a cloud; धीरध्वनिभिरलं ते नीरद मे मासिको गर्भः Bv. 1. 61; Śi. 4. 52. --धरः a cloud; U. 6. 17. --धिः, --निधिः the ocean. --प्रियः a kind of reed. --रुहं a lotus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0645-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीर न० नी--रक् निर्गतं रादग्नेः निरा० त० । निर्गतो रोऽग्निर्यत्मात् प्रा० ब० वा । १ जले अतरः । “आपोमयः प्राणः” छा० उ० उक्तेः जलस्य प्राणाग्निहेतुत्वात् अग्नेरापः” श्रुत्या तस्य अग्नेर्जातत्वात् “अद्भ्यो- ऽग्निः ब्रह्मणः क्षत्रमिनि” मृतेश्च वज्राद्यग्नेजेलजात त्वेन च तस्य तथात्वम् । “निष्यन्दनीरनिकरेश कृताभिषेका” माघः । तद्गुणादि अम्बुशब्दे उक्तं दृश्यम् । पूर्वमनुक्तत्वात् सम्प्रति कश्चिद्गिशेषोऽत्रोव्यते [] वृहस्पतिः “भूमिस्थमुदकं मेध्यं यच्च गोर्वितषीभ- येत् । अव्याप्तं चेदमध्येन तद्वदेव शिलागतम् । शिला- गतमिति शिला नीहारस्तद्गतमित्यर्थः । उशनाः “नद्यः कूपं तडागानि सरांसि सरितस्तथा । असंह- तान्यदीप्राणि मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्” । देवलः “अपि गन्धरसोपेता निर्मलाः पृथिवीगताः । अक्षीणा- श्चैव गोपानादापः शुद्धिकराः स्मृताः । उद्धृतास्तु प्रशस्ताः स्यु शुद्धैः पात्रैर्यथाविधि । एकरात्रोषितास्तास्तु त्यजेदपः समुद्धृताः” इति । सर्वबाम्ना प्रक्रान्तगोतृप्ति मात्रपर्य्याप्ता अल्पा एवेत्यर्थात् परामृश्यन्ते अतो बहुकालात् तडागादेरुद्धृतानां रात्र्युषितानां च न दोषः । तडागोद्धृता अप्यापः रात्यनुषितोदकान्तर- सम्भवे अशुद्धा एवेति मदनषारिजाते । इदं गङ्गाव्य- तिरिक्तविषयम् “त्यजेत् पर्युषितं पुष्पं त्यजेत् पर्युषितं जलम् । गङ्गातोयं च तुलसी पवित्रं सर्वदा- स्मृतम्” इति विशेषोक्तेः । “अक्षोभ्याणि तडायानि नदी वापीसरांसि च । चण्डालाद्यशुचिस्पर्शैस्तीर्घं तत् परि- वर्जयेत्” । चण्डालाद्यवतरणमार्गभित्यर्थः । हारीतः “वापीकूपतडागेषु मानुषीम्रियते यदि । अस्थिचर्म- विनिर्मुक्तैर्दूषितं च खरादिभिः । उद्धृत्य तज्जलं सर्वं शोधनं परिकल्पयेत्” । “अस्थिचर्मविनिर्मुक्तैश्चिरकाल- वासेन विशीर्णैरित्यर्थः । वृहस्पतिः “मृतपञ्चनस्वात् कूपादत्यन्तोपहतात्तथा । अपः समुद्धरेत् सर्वाः शेषं वस्त्रेण शोधयेत् । वह्निप्रज्वालितं कृत्वा कूपे पक्वेष्ट- काचिते । पञ्चयव्यं न्यसेत्पश्चान्नवतोये समुद्भवे” । देबलः “उद्धरेदुदकं सर्वं पञ्चपिण्डान्मृदस्तथा” । अचिरका- लोपघाते स्वल्पधाते च हारीतः “चटानां शतमुद्धृत्य पञ्चगव्यं क्षिपेत्ततः । श्वभिश्च काकचाण्डालैर्दूषितेषु विशोधनम्” । आपस्तम्भः “उपानत्श्ले ष्मविण्मुत्रं स्त्री- रजो मद्यमेव च । एभिर्विदूषिते कूपे कुम्भानां षष्टि- मुद्धरेत्” । विष्णुः “जलाशयेष्वल्पाल्पेषु स्थावरेषु मही- तले । कूपवत् कथिता शुद्धिर्महत्सु न तु दूषणमिति” । स्थाबरेषु महीतलेऽप्रवाहिन् । यमः “चाण्डालभाण्डसं स्पृष्टं प्रीत्वा कूपगतं जलम् । गोमूत्रयावकाहारस्त्रि- रात्रेणैव शुध्यति” । तथा ‘नदीयेगेन शुध्यति’ कश्यपः “दृतीनां रञ्जनं शुद्धिः” । दृतिः चर्मकोशा रञ्जनं कषा- यद्रव्येण शोधनम् । यमः “प्रषाखरण्येस्वथ वान्धकूपे द्रोण्यां जलं कोशगता तथापः । ऋतेऽप्रि शूद्रं [] द्विजपेपमाहुरापद्रतः काङ्क्षितवत् पिबेत्तु” । अस्यार्थः वद्यपि शूद्रातिरिक्तविप्रादिवर्णसम्बन्धि प्रपादि तथापि तद्गतजलं धर्मार्थं दीयमानमनापदि न पेयम । आ- पदि पेयं यद्यरण्यगतं प्रपादिर्भवति । द्रोणिः अ- श्मादिमयी जलपात्री सर्वसाधारणी । कोशो दृतिः तथा “अजागावोमहिष्यश्व ब्राह्मणी च प्रसूतिका । दश- रात्रेण शुद्ध्यन्ति भूमिस्थं च नवोदकम्” । योगीश्वरः “शुचि गोतृप्तिकृत्तोयं प्रकृतिस्थ महीगतम्” । प्रकृतिस्थं रूपरसगन्धस्पर्शान्तरमनापन्नं महीगतमित्य- शुद्धित्वनिवृत्त्यर्थं न तु अन्तरिक्षोदकस्य शुद्धत्वव्यावृ- त्यर्थं नाप्युद्धृतस्य । “उद्धृताश्चेति” प्रागुक्तदेवल- वचनादिति विज्ञानेश्वरः । हेमाद्रौ पराशरः “वापी-
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीरं, क्ली, (नयति प्रापयति स्थानात् स्थानान्तर- मिति । नी प्रापणे + “स्फारितञ्चीति ।” उणां २ । १३ । इति रक् । यद्वा, “अग्नेरापः ।” इति श्रुतेः निर्गतं रादग्नेरिति, “अद्भ्योऽग्नि- र्ब्रह्मणः क्षत्त्रम् ।” इति स्मृतेः निर्गतो रोऽग्नि- र्यस्मादिति वा । “ढ्रलोपे पूर्व्वस्य दीर्घोऽणः ।” ६ । ३ । १११ । इति रलोपे पूर्व्वदीर्घः ।) जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ४ ॥ (यथा, गीतगोविन्दे । १ । ९ । “छलयसि विक्रमणे वलिमद्भुतवामन पदनखनीरजनितजनपावन । केशव धृतवामनरूप जय जगदीश हरे ॥”) रसः । इत्युणादिकोषः ॥ नीरे अक्षेपणीयानि यथा, गरुडपुराणे । “निष्ठीवासृक्शकृन्मूत्रविषाण्यप्सु न संक्षिपेत् ॥” (अस्य पानविधेयता विधीयते यथा, -- “षाप्युद्भवन्तत् प्रवदन्ति धीरा नीरं समासेन निगद्यतेऽत्र । यत् श्रीमताञ्चैव महायतीनां बलप्रदं पथ्यतरं प्रदिष्टम् ॥” “विण्मूत्रे तृणनीलिका विषयुतं तप्तं घनं फेनिलं दन्तग्राह्यमनार्त्तवं हि सलिलं दुर्गन्धि वै गर्हितम् । नानाजीवविमिश्रितं गुरुतरं वर्णौघपङ्काविल- ञ्चन्द्रार्कांशुसुगोपितं न च पिबेन्नीरं सुदोषा- न्वितम् ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-911-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें