🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:08:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नीरस
nīrasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीरस वि॰ [सं॰]
१. रसहीन । जिसमें रस या गीलापन न हो ।
२. सूखा । शुष्क ।
३. जिसमें कोई स्वाद या मजा न हो । फीका । जिसमें कोई आनंद न हो । जैसे, नीरस काव्य ।
नीरस । बेजायका । जो चखने में अच्छा न लगे । अरुचिकर । उ॰—(क) माया तरवर त्रिविध का साख विषय संताप । शीतलता सपने नहीं फल फीका तन ताप ।—कबीर (शब्द॰) । (ख) जे जल दीखा सोई फीका । ताकर काह सराहे नीका ।—जायसी (शब्द॰) । (ग) प्रभु पद प्रीति न सामझ नीकी । तिन्हहिं कथा सुनि लागहि फिकी ।—तुलसी (शब्द॰) । (घ) देह गेह सनेह अर्पण कमल लोचन ध्यान । सूर उनको भजन देखत फीको लागत ज्ञान ।—सूर (शब्द॰) ।
२. जो चटकीला न हो । जो शोख न हो । धूमला । मलिन । उ॰— चटक न छाड़त घटत हूँ सज्जन नेह गँभरि । फीको परे न बरु फटै रँग्यो चोल रँग चोर ।—बिहारी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पकड़ना ।—होना ।
३. बिना तेज का । कांतिहीन । प्रभाहीन । वे रौनक । मंद । जैसे, चेहरा फीका पड़ना । उ॰—दुलहा दुलहिन मिलि गए फीकी परी बरात ।—कबीर (शब्द॰) ।
४. प्रभावहीन । व्यर्थ । निष्फल । उ॰—(क) प्रभु सों कहत सकुचाता हो परो जिनि फिरि फीको । निकट बोलि बलि बरजिए परिहरि ख्याल अब तुलसीदास जड़ जी को ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) नीकी दई अनाकनी फीकी पड़ी गुहारी । मनो तज्यो तारन बिरद बारिक तारि ।—बिहारी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नी—रस mf(आ)n. without juice, sapless, dried up, withered (-त्व n.), Hariv.; Kāv. &c.
flavourless, tasteless, Bhartṛ. iii, 16
insipid, without charm, dull (-ता f.), Kāv.; Pañc.; Sāh. &c.
नी—रस m. the pomegranate, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (543,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीरस पु० निःसार्य्योरसी यस्य निर्गतो रसः शृङ्गारादिर्य- स्माद्वा प्रा० ब० रलोपे दीर्घः । १ दाडिमे हारा० २ शृ- ङ्गारादिरसादिशून्ये त्रि० । “अलब्धफलनीरसं मम विधाय तस्मिञ्जने समागममनोरथं भवतु पञ्चवाणः कृती” विक्रमोर्वशी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4130,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीरसः, पुं, (नितरां रसो यत्र ।) दाडिमः । इति हारावली ॥ (निर्नास्ति रसो यत्र ।) रसशून्ये, त्रि । यथा, -- “शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं सगत् । स एव चेदशृङ्गारी नीरसं सर्व्वमेव तत् ॥” इति प्राञ्चः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-912-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीरस" आता है (16)
गतरस रस से रहित । आनंदशून्य । नीरसविरस रसहीन । फीका । नीरस । बिना स्वाद काउरस पु वि॰ फीका । कुरस । नीरस । बेस्वाद काविरलभक्ति जिसमें विविधता न हो । एक समान । नीरस । उबानेवालासीठा नीरस । फीका । बिना स्वाद का । बेजायकनिरसना पु क्रि॰ अ॰ रसशून्य होना । नीरसनिसीठी जिसमें कुछ तत्व न हो । नि:सार । नीरस । थोथारुक्ष जिसमें चिकनाहट न हो । जो स्निग्ध न हो । रुखाशुष्क जिसमें किसी प्रकार की नमी या गीलापन न रह गया हो । जो किसी प्रकार सुखा …पिंडीर अनारपर्युषित एक दिन पहले का । जो ताजा न हो । बासी (फूल या भोजन के लिये)संशुष्क बिल्कुल सूखा हुआ । खुश्करूखा जो चिकना न हो । जिसमें चिकनाहट का अभाव हो । चिकना का उलटा । अस्निग्ध ।…लीझी देह में मले हुए उबटन के साथ छूटी हुई मैल की बत्तीसूका † ^१ संज्ञा पुं॰साठनाठ जिसकी पूँजी नष्ट हो गई हो । निर्धन । दरिद्र
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें