🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:36:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शुष्क
śuṣka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुष्क १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें किसी प्रकार की नमी या गीलापन न रह गया हो । जो किसी प्रकार सुखा लिया गया हो । आर्द्रता- रहित । सूखा । खुश्क । जैसे,—शुष्क काष्ठ ।
२. जिसमें जल या और किसी तरल पदार्थ का व्यवहार न किया गया हो ।
३. जिसमें रस का अभाव हो । नीरस । रसहीन ।
४. जिससे मनोरंजन न होता हो । जिसमें मन न लगता हो । जैसे,—शुष्क विषय ।
५. जिसका कुछ परिणाम न निकलता हो । निरर्थक । व्यर्थ । जैसे,—शुष्क वादविवाद ।
६. जिसमें सौहार्द्र आदि कोमल मनोवृत्तियाँ न हों । स्नेह आदि से रहित । निर्मोही ।
७. जो बिलकुल पुराना और बेकाम हो गया हो । जीर्ण शीर्ण ।
८. निराधार । निष्कारण (को॰) ।
९. झुर्रीदार । सिकुड़नवाला । कृश (को॰) ।
शुष्क २ संज्ञा पुं॰
१. काला अगर । कालागुरु ।
२. कोई भी सूखी हुई वस्तु या पदार्थ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शुष्क mf(आ)n. dried, dried up, dry, arid, parched, shrivelled, emaciated, shrunk, withered, sere, RV. &c. &c.
useless, fruitless, groundless, vain, unprofitable, empty, Mn.; MBh. &c.
mere, simple (see -गान)
शुष्क m. N. of a man (a relative of Sukha-varman; cf. शुष्कट-वर्मन्), Rājat.
शुष्क n. (and m. g. अर्धर्चादि) anything dry (e.g. dry wood, dry cow-dung &c.), RV.; Viṣṇ.
2. शुष्क Nom. (only inf. शुष्कितुम्) to become dry, Divyāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1084,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुष्क p. p. [शुष्-क्त] 1 Dry, dried up; शाखायां शुष्कं करिष्यामि Mk. 8. --2 Parched up, sear. --3 Shrivelled, shrunk up, emaciated. --4 Feigned, pretended, mock; कामिनः स्म कुरुते करभोरूर्हारि शुष्करुदितं च सुखेऽपि Śi. 10. 69. --5 Empty, vain, useless, unproductive; M. 2. --6 Groundless, causeless. --7 Offensive, harsh; तस्मै नाकुशलं ब्रूयान्न शुष्कां गिरमीरयेत् Ms. 11. 35. --Comp. --अंग a. emaciated. --(गी) a lizard. --अन्नं rice in the husk. --आर्द्रं dry ginger. --कलहः {1} a vain or groundless quarrel. {2} a mock quarrel; Mu. 3. --वैरं groundless enmity. --व्रणं a healed wound, scar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1052-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुष्क त्रि० शुष + क्त । आतपादिना १ कृतशोषणे । भावे क्त । २ शोषणे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5130,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुष्कः, त्रि, (शुष शोषे + क्तः । यद्वा, “सृवृभूशु- षिमुषिभ्यः कक् ।” उणा ० ३ । ४१ । इति कक् । निस्नेहः । शुक्ना इति भाषा । यथा, -- “शुष्कं पर्य्युषितं वापि नीतं वा दुरदेशतः । कुक्कुरस्य मुखाद्भ्रष्टं तदन्नं पापनं महत् ॥” इति स्कान्दे उत्कलखण्डम् ॥ (निष्प्रयोजनम् । यथा, मनुः । ४ । १३९ । “शुष्कवैरं विवादञ्च न कुर्य्यात् केनचित् सह ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-125-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शुष्क" आता है (23)
अवान सूखा हुआ । शुष्करठ † वि॰ रूखा । शुष्कसुखित पु वि॰ सुखा हुआ । शुष्कप्रच्छिल शुष्क । सूखा । जलरहितशुष्कक शुष्क । सूखा हुआ । क्षीणविम्लान मुरझाया हुआ । विवर्ण । शुष्कअपरिक्लिन्न सूखा । शुष्कझूर पु † ^१ वि॰ सूखा । खुश्क । शुष्कउकठा शुष्क । सूखा । सूखकर ऐंठा हुआबिरस रसहीन । शुष्करठकठ पु वि॰ उकठे काठ की तरह । जड़ । शुष्कसुखक पु † वि॰ सूखा । शुष्कखुश्क जो तरंन हो । सुखा । शुष्क । यौ॰—खुश्कसालीमुरंडा सूखा हुआ । शुष्क । मुहा॰—मुरंडा होना = (१) सुखकर काँटा हो जाना । जैसे,…विक सद्यः प्रसूता गाय का दूध । तुरंत की व्याई गौ का दूध । पेउस । पीयुषरुक्ष जिसमें चिकनाहट न हो । जो स्निग्ध न हो । रुखास्कन्न गिरा हुआ । पतित । च्युत । स्खलित । (जैसे, वीर्य)नीरस रसहीन । जिसमें रस या गीलापन न होझंझ दे॰ 'झाँझ'खंगर अधिक पकने के कारण परस्पर सटी हुई कई ईंटों का चकझूरा पु † ^१ वि॰रूखा जो चिकना न हो । जिसमें चिकनाहट का अभाव हो । चिकना का उलटा । अस्निग्ध ।…सूका † ^१ संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें