🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नीरज
nīraja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीरज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल में उत्पन्न वस्तु ।
२. कमल ।
३. मोती । मुक्ता । उ॰—यज्ञ पूरन कै रमापति दान देत अशेष । हरी नीरज चीर माणिक वर्षि वर्षा वेष ।—केशव (शब्द॰) ।
४. कुट । कूट ।
५. एक प्रकार का तृण । उशीर ।
६. ऊदबिलाव । जलमार्जार (को॰) ।
७. शिव । महादेव (को॰) ।
नीरज २ वि॰
१. जलीय । जल से होनेवाला या उद् भूत (को॰) ।
२. दे॰ नीरजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नी—रज mfn. free from dust, MBh.
free from passion, Kāv.; Pur. &c.
नी—रज m. (with विरज) N. of Śiva, MBh.
2. नीर—ज m. n. (for 1. See p. 543, col. 3) ‘w˚-born’, a water lily, lotus, MBh.; Kāv. &c.
नीर—ज m. an otter, L.
a species of grass, L.
नीर—ज n. a species of Costus, Suśr.
a pearl, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (543,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीरज न० नीरे जायते जन--ड । १ पद्मे २ कुष्ठोषधौ मेदि० । ३ मुक्ताफले राजनि० । ४ उद्राख्ये जन्तौ (उद्बिडाल) पुंस्त्री स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ५ उशीरिणि च राजनि० । ६ जलजातमात्रे त्रि० “नीतं जन्म नवीननीरजवने पीतं मधुस्वेच्छया” भ्रमराष्टकम् निर्गयं रजात् प्रा० ब० रलोपदीर्घौ “सर्वे सान्ताः अदन्ताःस्थुः” इत्युक्तेः रजश- ब्दोऽपि रजःसमानार्थकः । ७ रजोगुणकार्यरागशून्ये ८ महादेवे पु० । “उद्भित् त्रिविक्रमो वैस्रो विरजो नीरजो- ऽमरः” भा० अ० १७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4130,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीरजं, क्ली, (नीरे जले जायते इति । जन + डः ।) कुष्ठौषधिः । (यथा, सुश्रुते चिकित्सित- ष्ठाने । २५ । “फलत्रयं लौहरजोऽञ्जनञ्च यष्ट्याह्वयं नीरजसारिवे च ॥”) पद्मम् । इति मेदिनी । जे, २४ ॥ (यथा, भ्रम- राष्टके । ४ । “नीतं जन्म नवीननीरजवने पीतं मधु स्वेच्छया ॥”) मुक्ता । इति राजनिर्घण्टः ॥ जलजाते, त्रि ॥
नीरजः, पुं, (नीरे जायते इति । जन + डः ।) उद्रजन्तुः । इति शब्दरत्नावली ॥ उशीरी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (महादेवः । यथा, महा- भारते । १३ । १७ । १४६ । “उद्भित्त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः ॥”)
नीरजः, [स्] त्रि, (निर्नास्ति रजो धूलिः कुसुमपरागादिर्वा यत्र ।) निर्धूलिदेशपूष्यादि । (यथा, महाभारते । १३ । ८१ । २० । “सर्व्वा मणिमयी भूमिः सर्व्वकाञ्चनवालुका । सर्व्वर्त्तुसुखसंस्पर्शा निष्पङ्का नीरजाः शुभा ॥”) अरजस्कायाम् स्त्री ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-911-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें