🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:41:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उदक
udaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्तर दिशा ।
२. जल । पानी । यौ॰ उदककार्य । उदककुंभ । उदकक्रीड़न । उदकक्रीड़ा । उदक ग्रहण = जल लेना । उदकद । उदकदानिक = दे॰ उदकदाता । उदकधर = मेघ । उदक प्रतिकाश = उदकविंदु । उदकशाक । उदकाद्रि । गंगोदक । विशेष—समस्त पदों के आदि में कभी कभी उदक के स्थान में उत् हो जाता है; जैसे—उत्कुंम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदक (अम्), n. water, RV.; AV.; KātyŚr.; ŚBr.; MBh. &c.
the ceremony of offering water to a dead person, Gaut.
(उदकं √ दा or प्र-√ दा or √ 1. कृ, to offer water to the dead [with gen. or dat.] Yājñ.; Mn.; R. &c.; cf. उप-√ स्पृश्)
ablution (as a ceremony See उदकार्थ)
a particular metre, RPrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (183,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदकं [उंद्-ण्वुल् नि˚ नलोपश्च Uṇ. 2. 39] Water; अनीत्वा पंकतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते Śi. 2. 34. उदकं दा, -प्रदा or कृ To offer a libation of water to a dead person; उदकं उपस्पृश् to touch certain parts of the body with water, bathe; [cf. Gr. hudor; L. unda ‘a wave’]. --Comp. --अंतः margin of water, bank, shore; ओदकांतात्स्निग्धो जनोऽनुगंतव्य इति श्रूयते Ś. 4. --अर्थिन् a. desirous of water, thirsty. --आत्मन् a. chiefly consisting of water. --आधारः a reservoir, a cistern, well. --उदंजनः a water-jar. --उदरं dropsy. --उदरिन् a. dropsical. --ओदनः rice boiled with water. --कर्मन्, --कार्यं, --क्रिया, --दानं presentation of (a libation) of water to dead ancestors or the manes; वृकोदरस्योदकक्रियां कुरु Ve. 6; Y. 3. 4. --कुंभः a water-jar. --कृच्छ्रः a kind of vow. --गाहः entering water, bathing. --गिरिः, पर्वतः a mountain abounding in streams of water. --ग्रहणं drinking water; Pt. 1. --चंद्रः a kind of magic. --द, --दातृ, --दायिन्, --दानिक a. giver of water. --(दः) {1} a giver of water to the manes. {2} an heir, near kinsman. --दानं = ˚कर्मन् q. v. --धरः a cloud. --परीक्षा a kind of ordeal. --पूर्वकं ind. preceded by the pouring of [] water, by pouring water on the hand as preparatory to or confirmatory of a gift or promise. --प्रतीकाश a. watery, like water. --भारः, --वीवधः a yoke for carrying water. --भूमः water or moist soil. --मंडलुः a water-pitcher (Ved.). --मंथः a kind of peeled grain. --मेहः a sort of diabetes (passing watery urine). --मेहिन् a. suffering from this disease. --वज्रः {1} a thunder-shower. {2} thunderbolt in the form of shower; Śi. 8. 39. --शाकं any aquatic herb. --शांतिः f. sprinkling holy or consecrated water over a sick person to allay fever; cf. शांत्युदकं. --शुद्ध a. bathed, purified by ablutions. --सक्तुः ground rice moistened with water. --स्पर्शः {1} touching different parts of the body with water. {2} touching water preparatory to or in confirmation of an oath, gift, or promise. --हारः a water-carrier.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0301-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदक न० उन्द--ण्वुल् नि० नलोपश्च । जले “अनीत्वा प- ङ्कतां धूलिमुदकं नावतिष्ठति” माघः । “सकृत् प्रसिञ्च- त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यतः । प्रोषिते कालशेषः स्यात् पूर्णेदत्तोदकः शुचिः” । या० स्मृ० “यावानर्थ उदपाने- सर्व्वतः संप्लुतोदके” गीता । “उदकस्योदः संज्ञायाम्” पा० समासे संज्ञायामुदकस्योदादेश उदपानः उदधिः उदमेघः । क्षीरोदः । “पेषंवासवाहनधिषु” पा० । पूर्व्वपदस्थस्य उदादेशः । उदपेषं पिनष्टि उदवासः “सहस्यरात्रीरुदवासतत्परा” कुमा० उदवाहनः उद- धिर्घटः पूरयितव्ये उकहलादौ परे वा । उदकुम्भ उदककुम्भः । “शान्त्युदकुम्भहस्ताः” भट्टिः पूर्व- यितव्य इत्याद्युक्तेः उदकपर्वत उदकस्थाली इत्यादौ न । “मन्थौदनसक्तुविन्दुवज्वभारहारवीबधगाहेषु च” पा० । उदमन्थः उदकमन्थः (जलविलोडनम्) । उदौदनः उदकौदनः (उदकेन सिद्धः ओदनः) । “उदौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयात्” शत० ब्रा० १४, ९, ४, १५ । [] उदसक्तवः (उदकमिश्रितसक्तवः) । उदाबन्दुः उदवज्रः उदभारः उदहारः (जलहारकः) उदवीबधः उदगाहः (जलावगाहः)पक्षे न । २ उदकसाघ्ये तर्पणे च । “ऊनद्विवर्षं निखनेत् न कुर्य्यादुदकं ततः” । “कृतोदकान् समु- त्तीर्ण्णान्” “कामोदकं सखिप्रत्तास्वस्रीयश्वशुरर्त्वि- जाम् “न ब्रह्मचारिणः कुर्य्युरुदकं पतिताश्च ये । “नाशौचोदकभाजनम्” इति च या० स्मृ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदकं, क्ली, (उनत्तीति । उन्दी क्लेदने + क्वन् । उद- कमिति २ । ३९ । उणादिसूत्रेण साधु ।) जलम् । इत्यमरः ॥ (“अनीत्वा पङ्कतां धूलिमुदकं नावतिष्ठति” । इति माघः २ । ३४ ॥ तथा श्रीभगवद्गीता । २ । ४६ ॥ “यावानर्थ उदपाने सर्व्वतः संप्लुतोदके” । “उदकस्योदः एकहलादौ । पाणिनिः । ६ । ३ । ५९ । इति विकल्पः । उदकुम्भः । उदककुम्भः । यथा, भट्टिः । २ । २० । “तपःकृशाः शान्त्युदकुम्भ- हस्ताः” ॥ उदशब्दोऽप्युदकपर्य्याय इति भाष्य- टीका । उदकस्योदः संज्ञायामिति रक्षितः । यथा, कुमारे ५ । २६ । “सहस्यरात्रीरुदवास- तत्परा” ॥ इति उज्ज्वलदत्तः । वारिशब्देऽस्य विवरणं बोद्धव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-229-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें