🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षीर
kṣīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षीर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दुध । पय । यौ॰—क्षीरसार = मक्खन ।
२. द्रव या तरल पदार्थ ।
३. जल । पानी ।
४. पेड़ों का रस या दूध । निर्यास ।
५. खीर ।
६. सरल नामक वृक्ष का गोंद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षीर अम्, n. (fr. √ श्यै?; fr. √ क्षर्, or √ घस्, Nir. ii, 5; fr. √ घस्, Uṇ. iv, 34; g. अर्धर्चादि), milk, thickened milk, RV.; AV.; VS.; TS. &c. (ifc. f(आ). , MBh. xiii, 3700)
the milky juice or sap of plants, R.; Suśr.; Megh. 106; Śak. (v.l.)
= -शीर्ष (q.v.), L.
water, L.
क्षीर (अस्), m. N. of a grammarian (cf. -स्वामिन्), Rājat. iv, 488
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (329,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षीरः, रं 1 Milk; हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः Ś. 6. 27. --2 The milky juice or sap of trees, exudation; resin; ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः Me. 107; Ku. 1. 9. --3 Water. --Comp. --अदः an infant, a sucking child. --अब्धिः the sea of milk. ˚जः {1} the moon. {2} the Amṛta or nectar produced at the churning of the sea. {3} an epithet of Śeṣa. {4} a pearl. ˚जं sea-salt. ˚जा, ˚तनया an epithet of Lakṣmī. --आह्वः the pine tree. --उदः the sea of milk; क्षीरोदवेलेव सफेनपुंजा Ku. 7. 26. ˚तनयः, ˚नंदनः the moon. ˚तनया, ˚सुता an epithet of Lakṣmī. --उदधि = क्षीरोद q. v. above. --ऊर्मिः a wave of the sea [] of milk; R. 4. 27. --ओदनः rice boiled with milk; --कंठः, कंठकः a young child (having milk in the throat); त्वया तत्क्षीरकंठेन प्राप्तमारण्यकं व्रतं Mv. 4. 52, 5. 11. --जं coagulated milk. --दात्री yielding milk (as a cow). --द्रुमः the Aśvattha tree. --धात्री a wet-nurse. --धिः, --निधिः the sea of milk; इंदुः क्षीरनिधाविव R. 1. 12. --धेनुः f. a milch cow. --नीरं {1} water and milk. {2} milk-like water. {3} a fast embrace. --पः a child. --पाणः an inhabitant of Uśīnara. --(णं, --नं) drinking milk. --(णी) any vessel out of which milk is drunk. --भृत a. supported by milk (as a Gopāla). --वारिः, --वारिधिः the sea of milk. --विकृतिः f. inspissated milk. --वृक्षः {1} N. of the four trees न्यग्रोध, उदुंबर, अश्वत्थ and मधूक. {2} the glomerous fig-tree. --शरः cream, the skim of milk. --समुद्रः the sea of milk. --सारः butter; क्षीरसारमपनीय शंकया स्वीकृतं यदि पलायनं त्वया Udb. --स्निग्ध a. unctuous with milky juice or sap; Ś. 3. 6. --स्फटिकः a precious stone. --स्वामिन् m. a commentator on the Amarakoṣa. --हिंडीरः the foam of milk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षीर पु० न० क्षि--क्रन् दीर्घश्च, धस--अदने ईरन् किच्च उपधा- लोपे चर् वा अर्द्धर्चा० । १ दुग्धे २ जले अमरः ३ सरलद्रव्ये शब्दच० । “आसप्तरात्रं प्रसवात् क्षीरं पेयूषमुच्यते । परतो मोरटं विद्यादप्रसन्नं कफात्मकम्” रत्नमा० । क्षीरवर्गशब्दे विवृतिः “शाकाम्लपलपिण्याकंकुलत्थलवणा मिषैः । करीरदधिमाषैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते । स्नि- ग्धं शीतं गुरु क्षीरं सवेकालं न सेवयेत् । दीप्ताग्निं कुरुते मन्दं मन्दाग्निं नष्टमेव च । क्षीरं न भुञ्जीत कदाप्यतप्तं तप्तञ्च नैतल्लवणेन सार्द्धम् । पिष्टान्नसन्धाय- कमाषमुद्गकोषातकीकन्दफलादिकैश्च” । “मत्स्यमांसगु- डमुद्गमूलकैः कुष्ठितां वहति सेवितं पयः । शाकजा- म्बवरसादिसेवितं मारयत्यबुधमाशु सर्पवत्” वैद्यके द्रव्यान्तरसंयोगे तस्यवर्ज्यतोक्ता । “धेनुस्तनाद्विनिष्क्रान्तां धारां क्षीरस्य योनरः । शिरसा प्रतिगृह्लाति स पापेभ्यः प्रमुच्यते” वरा० पु० “येषु क्षीरवहा [] नद्योह्रदाः पायसकर्दमाः । तान् लोकान् पुरुषा यान्ति क्षीरस्नपनका हरेः । आह्लादं निर्वृतिं स्वाम्यमारोग्यं चानुरूपताम् । सप्तजन्मस्ववाप्नोति क्षीरस्नानपरोहरेः । दध्यादीनां विकाराणां क्षीरतः सम्भवो यथा । तथैवा- शेषकामानां क्षीरस्नपनमुत्तमम् । यथा च विमलं क्षीरं यथा निर्वृतिकारकम् । तयास्य विमलं ज्ञानं भविष्यति फलपदम् । ग्रहानुकूलतां पुष्टिं प्रियत्वञ्चाखिले जने । करोति भगवान् विष्णुः क्षीरस्नपनतोषितः । सर्शोऽस्य स्रिग्धतामेति दृष्टिमात्रे प्रसीदति । शृतक्षीरेण देवेशे स्नपिते मधुसूदने” । वह्नि० पु० क्रियायोगनामाध्याये । तत्पाकविधिः भावप्र० । “क्षीरमष्टगुण द्रव्यात् क्षीरान्नीरं चतुर्गुणम् । क्षीरावशेषं तत्पीतं शूलमामोद्भवं जयेत्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2376-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षीर, क्ली, (घस्यते अद्यते इति । “घसे किच्च” उणां ४ । ३४ । इति ईरन् उपधालोपे कत्वं षत्वञ्च ।) जलम् । यथा, ऋग्वेदे । १ । १०४ । ३ । “अव त्मना भरते केतवेदा अव त्मना भरते फेन- मुदन् । क्षीरेण स्रातः कुयवस्य योषे हते ते स्यातां प्रवणे शिफायाः” । दुग्धम् । इत्यमरः । २ । ९ । ५१ ॥ (यथा, मनुः । ५ । ९ । “स्त्रीक्षीरञ्चैव वर्ज्ज्यानि सर्व्वशुक्तानि चैव हि” ॥) “आसप्तरात्रं प्रसवात् क्षीरं पेयूषमुच्यते । परतो मोरटं विद्यादप्रसन्नं कफात्मकम्” ॥ इति रत्नमाला ॥ (क्षीरस्य लक्षणं गुणाश्च यथा, -- “अथातः संप्रक्ष्यामि क्षीरवर्गन्तु वत्सक ! । दधिसर्पिर्वसातक्रं तेषां सर्व्वगुणागुणम् ॥ यद्यदाहारजातन्तु रसं क्षीरशिरानुगम् । सरं जलञ्च भुक्तञ्च तथा पित्तेन संयुतम् ॥ पाचितं जाठरे वह्नौ पित्तेन सह मूर्च्छितम् । [] पच्यमानं शिराप्राप्तं क्षीरं तद्विद्धि पुत्त्रक ! ॥ तेन क्षीरमिति ख्यातमग्निसोमात्मकं पयः । अमृतं सर्व्वभूतानां जीवनं बलकृन्मतम् ॥ हारीतः संशयापन्नः पप्रच्छ पितरं पुनः । कथं रसस्य सम्पत्तिः कथं सञ्चीयते विभो ! ॥ कथं रक्तस्य संस्थाने क्षीरं पाण्डुत्वमीयते । कथं तत्र कुमारीणां बन्ध्यानां न कथं भवेत् ॥ एवं पृष्टो महाचार्य्यः प्रोवाच मुनिपुङ्गवः । अतिहर्षप्रदं पुत्त्र ! परिपृष्टं भिषग्वर ! ॥ सितास्निग्धं तथारक्तं पित्तेन पाकतां गतम् । रक्तं श्वेतत्वमायाति तथा क्षीरं सितं भवेत् ॥ अपधातुबलं यस्सात् तस्मात् क्षीरं न जायते । बन्ध्यानां क्षीरनाड्यस्तु वांतेन परिपूरिताः ॥ क्षीरञ्च न भवेत्तस्माच्चार्त्तवं चाधिकं यतः । प्रसूतासु च नारीषु बलेन सह सूयते ॥ तेन स्रोतोविशुद्धिः स्यात् क्षीरमाशु प्रवर्त्तते । तस्मात् सद्यः प्रसूतायां जायते श्लैष्मिकं पयः ॥ तेन काठिन्यमायाति तस्मात्तत् परिवर्जयेत् । श्रेयश्चाविकृतं नार्य्या बलकृद्दोषनाशनम् ॥ पयस्त्रिदोषशमनं वृष्यञ्चाग्निप्रवर्द्धनम्” ॥ अथ प्राभातिकक्षीरगुणाः । “निशा शीतांशुसंशीतं निद्रालस्याश्रमावहम् । कफकृत्सघनं शीतं क्षीरं प्राभातिकं भवेत्” ॥ अथ दिनक्षीरगुणाः । “वामरे सूर्य्यसन्तापात् सदोष्णं कफवातजित् । हितं तत्पित्तशमनं सुशीतं भोजने निशि” ॥ अथ क्षीरपानविधिः । “क्षीणानां दुर्ब्बलानाञ्च तथाजीर्णज्वरार्द्दिते । दीप्ताग्नीनामतन्द्राणां श्रमशोषविकारिणाम् ॥ राजयक्ष्मयुतानाञ्च क्षीरपानं विधीयते ॥ न शस्तं लवणैर्युक्तं क्षीरञ्चाम्लेन वा पुनः । करोति कुष्ठं त्वग्दोषं तस्मान्नैव हितं मतम्” ॥ इति प्रथमे स्थाने ऽष्टमे ऽध्याये हारीतेनोक्तम् ॥ “अथ क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म्म चैषां गुणाश्च ये ॥ अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषञ्च यत् । उष्ट्रीणांमथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा ॥ प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम् । प्रीणनं बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम् ॥ जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिवर्हणम् । हन्ति शोणितपित्तञ्च सन्धानं विहतस्य च ॥ सर्व्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनन्तथा । तृष्णाघ्नं दीपनीयञ्च श्रेष्ठं क्षीणक्षतेषु च ॥ पाण्डुरोगेऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे । अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विधीयते ॥ योनिशुक्रप्रदोषे च मूत्रेषु प्रदरेषु च । पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविंकारिणाम् ॥ नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु च । विरेचने स्नेहने च पयः सर्व्वत्र युज्यते” ॥ इति चरके सूत्रस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥ प्राणिभेदेनास्य गुणविशेषा यथा, -- “स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं वहलं श्लक्ष्णपिच्छिलम् । गरु मन्दं प्रसन्नञ्च गव्यं दशगुणं पयः ॥ [] तदेव गुणमेवौजः सामान्यादभिवर्द्धयेत् । प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम् ॥ महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः । स्नेहानूनमनिन्द्रा
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षीर" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें