🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:31:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कबंध
kabaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कबंध संज्ञा पुं॰ [सं॰ कबन्ध]
१. पीपा । कंडल ।
२. बादल । मेघ ।
३. पेट । उदर ।
४. जल ।
५. बिना सिर का धड़ । रुंड । उ॰—(क) कूदत कबंध के कदंब बंब सी करत धावत देखावत हैं लाघौ राम बान के । तुलसी महेश विधि लोकपाल देवगण देखत विमान चढ़े कौतुक मसान से ।—तुलसी (शब्द॰) । (अ) अपनो हित रावरे से जो पै सूझै । तौ जनु तनु पर अछत सीस सुधि क्यों कबंध ज्यों जुझै ।—तुलसी (शब्द॰) ।
६. एक दानव जो देवी का पुत्र था । उ॰— आवत पंथ कबंध निपाता । तेहि सब कही सीय की बात ।— तुलसी (शब्द॰) । विशेष—इसका मुँह इसके पेट में था । कहते हैं, इंद्र ने एक बार उसे वज्र से मारा था और इसके सिर और पैर इसके पेट में घुस गए थे । इसे पूर्वजन्म का नाम विश्वावसु गंधर्व लिखा है । रामचंद्र जी से और इससे दंडकारण्य में युद्ध हुआ था । रामचंद्र जी ने इसके हाथ काटकर इसे जीता ही जमीन में गाड़ दिया था ।
७. राहु ।
८. एक प्रकार के केतुं । विशेष—ये संख्या में ९६ हैं और आकृति में कबंध से बतलाए गए हैं । ये काल के पुत्र माने गए हैं और इन के उदय का फल दारुण बतलाया गया है ।
९. एक गंधर्व का नाम ।
१०. एक मुनि का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कबन्ध m. n. (sometimes written कवन्ध) a big barrel or cask, a large-bellied vessel (metaphorically applied to a cloud), RV.; AV. ix, 4, 3; x, 2, 3
(ep.) the clouds which obscure the sun at sunset and sunrise (sometimes personified), MBh.
the belly, Nir.
a headless trunk (shaped like a barrel; esp. one retaining vitality, W.), R.; Pañcat.; Ragh. &c.
कबन्ध m. N. of the Rākṣasa Danu (son of Śrī; punished by Indra for insolently challenging him to combat; his head and thighs were forced into his body by a blow from the god's thunderbolt, leaving him with long arms and a huge mouth in his belly; it was predicted that he would not recover his original shape until his arms were cut off by Rāma and Lakṣmaṇa), R. iii, 69, 27 ff.; Hariv.; Ragh. &c.
N. of Rāhu, L.
N. of certain Ketus (96 in number), VarBṛS.
N. of an Ātharvaṇa and Gandharva, ŚBr. xiv (कबन्ध), VP. &c.
कबन्ध n. water, Sāy. & L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (251,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कबंधः, --धं A headless trunk (especially when it retains life); (स्वं) नृत्यत्कबंधं समरे ददर्श R. 7. 51, 12. 49. --धः 1 The belly. --2 A cloud. --3 A comet. --4 N. of Rāhu. --5 Water (said to be n. also in this sense); Śi. 16. 67. --6 N. of a mighty demon mentioned in the Rāmāyaṇa. [While Rāma and Lakṣmaṇa lived in the Daṇḍakā forest, Kabandha attacked them and was slain by them. It is said that, though at first a heavenly being, he was cursed by Indra to assume the form of a demon and to be in that state till killed by Rāma and Lakṣmaṇa. He advised Rāma to form friendship with Sugrīva; see R. 12. 57].
कबंधः, --धं A headless trunk (especially when it retains life); (स्वं) नृत्यत्कबंधं समरे ददर्श R. 7. 51, 12. 49. --धः 1 The belly. --2 A cloud. --3 A comet. --4 N. of Rāhu. --5 Water (said to be n. also in this sense); Śi. 16. 67. --6 N. of a mighty demon mentioned in the Rāmāyaṇa. [While Rāma and Lakṣmaṇa lived in the Daṇḍakā forest, Kabandha attacked them and was slain by them. It is said that, though at first a heavenly being, he was cursed by Indra to assume the form of a demon and to be in that state till killed by Rāma and Lakṣmaṇa. He advised Rāma to form friendship with Sugrīva; see R. 12. 57].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0378-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कबन्धं, क्ली, (कस्य प्राणवायोः बन्धः आश्रयः । जल- पानमेव प्राणधारणकारणम् । कदापि प्राण- स्थितिः जलं विना नैव स्यात् । यथा, श्रुतिः । [] “पञ्चदशाहानि माऽशीः काममपः पिनापोमयः प्राणो न पिबतस्ते विच्छेत्स्यते” ।) जलम् । इत्य- मरः । १ । १० । ४ ॥ (यथा, ऋग्वेदे ५ । ८५ । ३ । “नीचीनवारं वरुणः कबन्धं प्रससर्ज रोदसी अन्त- रीक्षम्” ॥)
कबन्धः पुं, (कं सुखं बध्यते रुध्यतेऽस्मात् । क + बन्ध + घञ् ।) राहुः । रक्षोविशेषः । (यथा, रघुः १२ । ५७ । “बधनिर्द्धूतशापस्य कबन्धस्योपदेशतः । मुमूर्च्छसख्यं रामस्य समानव्यसने हरौ” ॥ अस्य विवरणादिकमुच्यते । पुरा किल दनुनामा कश्चिद्दानवः उग्रेण तपसा पितामहं सन्तोषयन् दीर्घमायुः प्राप्तवान् । प्राप्तदीर्घायुरतिगर्व्वः सुर- राजेन सह योद्धुं सुरपुरमगच्छत् । शक्रस्तु रण- भूमिगतः प्रमुक्तेन वज्रेणास्य सक्थिनी शिरश्च शरीरमध्येप्रावेशयत् । न त्वसौ पितामहवरप्रभा- वतया प्राणान् मुमोच । अथ स एवं विकृत- विग्रहोऽनाहारादितया क्लिश्यमानो बहुधा या- चमानः सुरपतिं प्रसादयामास । इन्द्रस्तु प्रसन्नो यो- जनमायतौ बाहू तीक्ष्णदंष्ट्रञ्च वदनमस्मै वक्षसि प्रादात् । तदा प्रभृत्येवासौ वने विचरन् सुदीर्घ- बाहुभ्यां वनजादीन् प्राणिनो गृहीत्वा भक्षयन् विचचार । अथ गच्छति काले दशरथात्मजो रामः ससीतालक्ष्मणः पितृसत्यपालनार्थं वने भ्रम- न्नमुना कबन्धेन सम्प्राप्तः । प्रभूतबलशालिनानेन गृहीतोऽपि रामः स्वखङ्गेनैनं व्यापादयामास । अथ रामहस्तनाशात् प्राप्तशापमोचनसमयो- ऽयं कबन्धः विकृतरूपं विहाय दिव्यमूर्त्तिधरः स्वर्लोकं ययौ । इति वाल्मीकियरामायणमतम् । महाभारतमते तु अयं विश्वावसुनामा गन्धर्व्व आसीत् ब्राह्मणशापेन राक्षसयोनिं प्राप्तवान् । यदुक्तं तत्रैव ३ । २७८ । ४२ । “तस्याचचक्षे गन्धर्व्वो विश्वावसुरहं नृप ! । प्राप्तो ब्राह्मणशापेन योनिं राक्षससेविताम्” ॥) उदरम् । इति मेदिनी ॥ (केन वायुना बध्यते संबध्यते वा । धूमकेतुः । प्रवहवायुनोपचीयमान- त्वात् तथात्वंतस्य च लोकसुखनाशकत्वं प्रसिद्धम् ॥)
कबन्धः, पुं, क्ली, (केन प्राणवायुना पुनर्बध्यते सम्ब- ध्यते मस्तकहीनस्यापि दैवेन प्राणावेशात् जीव- तो नरस्येव क्रियाकारित्वशक्तित्वात्तथात्वम् । क + बन्ध + घञ् ।) क्रियायुक्तापमूर्द्धकलेवरम् । इत्य- मरः २ । ८ । ११८ ॥ यथा, मार्कण्डेये ८२ । ६३ । “कबन्धाश्छिन्नशिरसः खङ्गशक्त्यृष्टिपाणयः” ॥ अपि च । “नागानामयुतं तुरङ्गनियुतं सार्द्धं रथानां शतं पत्तीनां दशकोटयो निपतिता एकः कबन्धो रणे । तादृक्कोटिकबन्धनर्त्तनविधौ खेलच्चलत् खे शिरस्तेषां कोटिनिपातने रघुपतेः कोदण्डघण्टारवः” ॥ इति प्राचीनाः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-027-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कबन्ध" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें