🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:02:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्वीप
dvīpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जल के बीच का स्थल-भाग (1.10.8) अन्तरीप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वीप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्थल का वह भाग जो चारों ओर जल से घिरा हो । विशेष— बडे़ द्वीपों को महाद्वीप कहते हैं । बहुत से छोटे छोटे द्वीपों के समूह को द्वोपपु ज या द्वीपमाला कहते हैं । द्वीप दो प्रकार के होते हैं— साधारण और प्रवालज । साधारण द्वीप दो प्रकार से बनते हैं—एक दो भूगभंस्थ अग्नि के प्रकोप से समुद्र के नीचे से उभड़ आते हैं । दूसरे आसपास की भूमि के धँस जाने से और वहाँ पानी आ जाने से बनते हैं । प्रवालज द्वीपों की सृष्टि मूँगों से होती है । ये बहुत सूक्ष्म कृमि हैं जो थूहर के पेड़ के आकार का पिंड बनाकर समुद्रतल में जमे रहते हैं । इन्हीं छोटे छोटे कीड़ों के शरीर से सहस्त्रों वर्ष में इकट्ठा होते होते बड़ा सा पर्वत बन जाता है और समुद्र के ऊपर निकल आता है जिसे प्रवालज द्वीप कहते हैं । इन दोनों के अतिरिक्त एक तीसरे प्रकार का द्वीप भी होता है जिसे सरिदभव कह सकते हैं । इस प्रकार के द्वीप प्रायः बड़ी बड़ी नदियों के मुहानों पर, जहाँ वे समूद्र में गिरती हैं, बन जाते हैं । उन द्वीपों में कितने तो इतने छोटे होते हैं कि समुद्र में एक छोटे से टीले से अधिक नहीं दिखाई पड़ते पर बडे़ द्वीप भी होते हैं जिनमें पेड़ पौधे होते हैं और पशु पक्षी मनुष्य आदि रहत हैं ।
२. पुराणानुसार पृथ्वी के सात बडे़ विभाग । विशेष— पुराणों में पृथ्वी सात सात द्वीपों में विभक्त की गई है । समुद्र और द्वीपों की उत्पत्ति के संबंध में यह कथा है । महाराज प्रियव्रत ने यह सोचा कि एक बार में सूर्य पृथिवी के एक ही और उजाला करता है जिससे दूसरी ओर अंधकरा रहता है । उन्होंने एक पहिए की एक चमचमाती गाड़ी पर सवार होकर सात बार पृथिवी की परिक्रमा की । गाड़ी के पहिये के धँसने से पृथिवी पर सात वर्तुलाकार गड्ढे पड़ गए जो सात समुद्र बन गए । इन्हीं सातों समुद्रों से वेष्ठित होने से सात द्वीपों की सृष्टि हुई । इनमें सबके बीच में जबूद्वीप है जो चारों ओर से क्षार समूद्र से वेष्ठित है और जिसके बीच में मेरु पर्वत है । क्षार समूद्र के उस पार दूसरा द्वीप प्लक्षद्वीप है जो जंबूद्वीप से दूना बड़ा है । तीसरा द्वीप शाल्मली द्वीप है । यह प्लक्षद्वीप से भी द्विगुण है । चौथे द्वीप का नाम कुशद्वीप है जो शाल्मली का भी दूना है । पाँचवाँ द्वीप क्रौंचद्वीप है, जो कुशद्वीप का दूना है । छठवाँ द्वीप शाकद्वीप क्रौंच से दूना बड़ा है और सातवें द्वीप का नाम पुष्करद्वीप है । यह क्रौचद्वीप का दूना है । पर भास्कराचार्य जी का मत है कि पृथ्वी के आधे भाग में क्षारसमूद्र से वेष्ठित जंबूद्वीप है और आधे में शेष प्लक्षद्वीपादि छह द्वीप हैं । ये सातों द्वीप यथाक्रम क्षार, लवण, क्षीर, दधि, रस आदि समुद्रों से आवेष्ठित हैं ।
३. अवलंबन का स्थान । आधार ।
४. व्याघ्र चर्म ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वीप &c. See s.v.
द्वीप m. n. (fr. द्वि + अप्, Pāṇ. v, 4, 74; vi, 3, 97) an island, peninsula, sandbank, RV.; ŚBr.; MBh. &c.
a division of the terrestrial world (either 7 [Jambu, Plakṣa or Go-medaka, Śālmalī, Kuśa, Krauñca, Śāka and Puṣkara, MBh. vi, 604 &c.; Hariv.; Pur. &c.] or 4 [Bhadrāśva, Ketu-māla, Jambu-dvīpa and Uttarāḥ Kuravaḥ, MBh. vi, 208; Hariv.; Kāv. &c. cf. Dharmas. cxx] or 13 [the latter four + 9, viz. Indra-dvīpa, Kaśerū-mat, Tāmra-varṇa, Gabhasti-mat, Nāga-dvīpa, Saumya, Gāndharva, Varuṇa and Bhārata, which are enumerated, VP. ii, 3, 6; 7, as forming Bhārata-varṣa] or 18 [among which the Upa-dvīpas are said to be included, Naiṣ. i, 5, Sch.]; they are situated round the mountain Meru, and separated from each other by distinct concentric circumambient oceans; अयं द्वीपः = जम्बु-द्व्˚, BhP. v, 16, 5 or = भारत-द्व्˚, VP. ii, 3, 7)
द्वीप m. place of refuge, shelter, protection or protector, MBh.; Kāraṇḍ.
a tiger's skin, L.
cubebs, L. (cf. -सम्भव).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (506,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वीपः, --पं [द्विर्गता द्वयो र्दिशोर्वा गता आपो यत्र; द्वि-अप्, अप ईप्] 1 An island. --2 A place of refuge, shelter, protection. --3 A division of the terrestrial world; (the number of these divisions varies according to different authorities, being four, seven, nine or thirteen, all situated round the mountain Meru like the petals of a lotus flower, and each being separated from the other by a distinct ocean. In N. 1. 5 the Dvīpas are said to be eighteen; but seven appears to be the usual number; cf. R. 1. 65 and Ś. 7. 33. The central one is जंबुद्वीप in which is included भरतखंड or India.) --पं The skin of a tiger. --Comp. --कर्पूरः camphor from China.
द्वीपः, --पं [द्विर्गता द्वयो र्दिशोर्वा गता आपो यत्र; द्वि-अप्, अप ईप्] 1 An island. --2 A place of refuge, shelter, protection. --3 A division of the terrestrial world; (the number of these divisions varies according to different authorities, being four, seven, nine or thirteen, all situated round the mountain Meru like the petals of a lotus flower, and each being separated from the other by a distinct ocean. In N. 1. 5 the Dvīpas are said to be eighteen; but seven appears to be the usual number; cf. R. 1. 65 and Ś. 7. 33. The central one is जंबुद्वीप in which is included भरतखंड or India.) --पं The skin of a tiger. --Comp. --कर्पूरः camphor from China.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0589-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वीप पु० न० अर्द्धर्चा० द्विर्गता द्वयोर्वा दिशोर्गता आपोऽत्र अ समा० “द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत्” पा० ईत् । जल- मध्यस्थस्थलभेदे वारिवेष्टिते तटभेदे अन्तरीपे अमरः । भूम्यां प्रधानद्वीपाश्च नवैव तेषां नाम स्थानभेदाश्च सि० शि० उक्ता यथा “भूमेरर्द्धं क्षारसिन्धो रुदक्स्थं जम्बूद्वीपं प्राहुराचार्य्यवर्य्याः । अर्द्धेऽन्य- स्मिन् द्वीपषट्कस्य याम्ये क्षारक्षीराद्यम्बुधीनां नि- वेशः । शाकं ततः शान्मलमत्र कौशं क्रौञ्चञ्च गोमेदक पुष्करे च” । जम्बुद्वीपशब्दे ३०४३ पृ० दृस्यम् । “द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पम्” अन्येऽपि उपद्वीपा रमण- [] कादयः सन्ति तेऽपि नव मिलिता अष्टादश । “अष्टादश- द्वीपनिखातयूपः” रघुः “नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियाम्” नैष० तोयोत्थिते २ पुलिनमात्रे च द्वैपायनशब्दे दृश्यम् । “कूर्मग्राहझमाकीर्णां विपुलद्वीपशोभिताम्” भा० व० ६४ अ० । लक्षणया द्वीपतुल्ये ३ अवलम्बनस्थाने च । “वृकोदरः सव्यसाची यमौ च कोऽत्र द्वीपः स्यात्तु- मुले वस्तदानीम्” भा० स० ६१ अ० । “यश्चैषामभवत् द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदराः” भा० उ० ४९ अ० । द्वौ वर्णौ ईयते ई--बा० पक् । ४ व्याघ्रचर्म्मणि न० मरतः । तदस्यास्ति अच् । ५ व्याघ्रे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3828-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वीपं, क्ली, (द्वौ वर्णौ ईयते इति । इ गतौ + बाहु- लकात् पः ।) व्याघ्रचर्म्म । इति द्वीपिशब्द- टीकायां भरतः ॥
द्वीपः, पुं क्ली, (द्बिर्गता द्बयोर्दिशोर्वा गता आपो यत्र । काकाक्षिगोलकन्यायेन द्वयोरित्युक्तेऽपि चतुर्द्दिक्षु इति सिद्धिः । “ऋक्पूरब्धूरिति ।” ५ । ४ । ७४ । इति यत् । “द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ।” ६ । ३ । ९७ । इति ईत् ।) वारिमध्यतटम् । जल- वेष्टितभूमिः । तत्पर्य्यायः । अन्तरीपम् २ । इत्य- मरः । १ । १० । ८ ॥ द्वीपोत्पत्तिर्यथा । सूर्य्यः सुमेरुं प्रदक्षिणीकुर्व्वन् अर्द्धां पृथ्वीं प्रकाशयति अर्द्धां तमसा आवृणोति । तदा भगवदुपासनोपचि- तातिक्रान्तपुरुषप्रभावः प्रियव्रतो राजा सूर्य्य- रथसमवेगेन ज्योतिर्मयरथेन रजनीमपि दिनं करिष्यामीति प्रतिज्ञां कृत्वा सप्तवारं द्वितीय- सूर्य्य इव सूर्य्यमनुपर्य्यक्रामत् । अस्य रथचरण- नेमिपरिखाताः सप्तसिन्धव आसन् । यैरेव सिन्धुभिः पृथिव्याः सा द्वीपाः कृताः । ते जम्बु १ प्लक्ष २ शाल्मलि ३ कुश ४ क्रौञ्च ५ शाक ६ पुष्कर ७ संज्ञकाः । तेषां पूर्व्वस्य यद्विस्तार- मानं उत्तरतस्ततो द्बिगुणेन विस्तारमानेन परिमाणम् । ते सिन्धुभ्यो बहिःसमं रचिताः । यथा सिन्धुभ्यो बहिरेकैकशो द्बीपाः एवं द्वीपा- नामपि बहिःसिन्धवः । स प्रियव्रतः बर्हिष्मती- गर्भजाननुगतानात्मजान् आग्निध्रेध्मजिह्वयज्ञ- बाहुहिरण्यरेतोघृतपृष्टमेधातिथिवीतिहोत्रसं- ज्ञकान् यथासंख्येन एकैकस्मिन् द्वीपे एकैक- मधिपतिं विदधे । इति श्रीभागवतीयपञ्चम- स्कन्धात् संगृहीतम् ॥ * ॥ अपि च । “मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पुत्त्रास्तु तत्समाः । यैरियं पृथिवी सर्व्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ॥ ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं निवेशिता । [] सायम्भुवेऽन्तरे पूर्व्वमाद्ये त्रेतायुगे तदा ॥ प्रियव्रतस्य पुत्त्रैस्तैः पौत्त्रैः स्वायम्भुवस्य तु । प्रियव्रतात् प्रजावन्तो वीरात् काम्याभ्यजायत ॥ कन्या सा तु महाभागा कर्द्दमस्य प्रजापतेः । कन्ये द्वे दशपुत्त्राश्च सम्राट् कुक्षिश्च ते उभे ॥ मेधाग्निबाहुमित्रास्तु त्रयो योगपरायणाः । जातिस्मरा महाभागा न राज्याय मनो दधुः ॥ प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान् । द्वीपेषु तेषु धर्म्मेण द्बीपांस्तांश्च निबोध मे ॥ जम्बुद्वीपे तथाग्नीध्रं राजानं कृतवान् पिता । प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः ॥ शाल्मले तु वपुष्मन्तं ज्योतिष्मन्तं कुशाह्वये । क्रौश्चद्वीपे द्युतिमन्तं हव्यं शाकाह्वये सुतम् ॥ पुष्कराधिपतिञ्चैव सवनं कृतवान् सुतम् ॥” इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥ “भूमेरर्द्धं क्षारसिन्धोरुदक्स्थं जम्बुद्वीपं प्राहुराचार्य्यवर्य्याः । अर्द्धेऽन्यस्मित् द्वीपषट्कस्य याम्ये क्षारक्षीराद्यम्बुधीनां निवेशः ॥ शाकं ततः शाल्भलमत्र कौशं क्रौञ्चञ्च गोमेदकपुष्करे च । द्वयोर्द्बयोरन्तरमेकमेकं समुद्रयोर्द्वीपमुदाहरन्ति ॥” इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-771-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्वीप" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें