🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:38:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंभस्
aṃbhas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंभस् संज्ञा पुं॰ [सं॰ अम्भस्] पानी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम्भस् n. (cf. अभ्र, अम्बु), water, RV. &c., the celestial waters, AitUp.
power, fruitfulness, VS. & AV.
(आंसि), pl. collective N. for gods, men, Manes, and Asuras, TBr. & VP., (hence) (अस्) sg. the number ‘four’
mystical N. of the letter व्
N. of a metre (consisting of 82 syllables), RPrāt., (अस), instr. in comp. for अम्भस् (e.g. अम्भसाकृत ‘done by water’), Pāṇ. vi, 3, 3
अभसी, du. (असी) heaven and earth, Naigh. [Gk. ὄμβρος imber].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (84,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंभस् [By Uṇ. 4. 209 आप्-असुन्; or अंभ् शब्दे असुन्] 1 Water; कथमप्यंभसामंतरानिष्पत्तेः प्रतीक्षते Ku. 2. 37; स्वेद्यमानज्वरं प्राज्ञः कोंभसा परिषिंचति Śi. 2. 54; अंभसाकृतं done by water P. VI. 3. 3. --2 The sky. --3 The fourth sign of the zodiac. --4 Mystical name of the letter व्. --5 A God. --6 A man. --7 The world of the Manes. --8 A Rākṣasa or Asura. --9 (In phil.) तुष्टि or acquiescence of the soul. --10 Power; splendour; fruitfulness. -- (dual.) अंभसी Heaven and earth. --(pl.) Collective name for Gods, men, Manes, and demons. [cf. L. imber: Gr. ombpos] --Comp. --ज a. produced in water, aquatic. --(जः) {1} the moon. {2} the (Indian) crane or Sārasa. --(जं) a lotus; बाले तव मुखांभोजे कथमिंदीवरद्वयं Ś. Til. 17; so पाद˚, नेत्र˚; ˚खंडः a group of lotus flowers; कुमुदवनमपश्रि श्रीमदंभोजखंडं Śi. 9. 11, 64; ˚जन्मन् m., --जनिः, --योनिः the lotus-born God, epithet of Brahmā. --जन्मन् n. a lotus. --दः, --धरः {1} a cloud. {2} the plant मुस्तक. --धिः, --निधिः, --राशिः ‘receptacle of waters’, the ocean; संभूयांभेधिमभ्येति महानद्या नगापगा Śi. 2. 100; यादवांभोनिधीन्रुंद्धे वेलेव भवतः क्षमा 58; so अंभसां निधिः; शिखाभिराश्लिष्ट इवांभसां निधिः Śi. 1. 20; ˚वल्लभः a coral. --रुह् n. (ट्), --रुहं a lotus; हेमांभोरुहसस्यानां तद्वाप्यो धाम सांप्रतं Ku. 2. 44. (--m.) the (Indian) crane. --सारं a pearl. --सूः smoke; cloudiness. --स्थ a. living in water; what holds or contains water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0155-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्भस् न० आप्यते आप--असुन् “उदके नुम्भौ चेति” उणा० अम्भ--शब्दे असुन् वा । १ जले “सेव्यमामज्वरं प्राज्ञः कोऽम्भसा परिषिञ्चति”? । “त्रिस्रोतसः सन्तत- घारमम्भः” इति च माघः । “परिश्रमाम्भःपुलकेन सर्पता” किरा० । “कयमष्यम्भसामन्तरा निष्पत्तेः प्रतोक्षते” कुमा० “अभ्यर्ण्णेऽम्भःपतनसमये” इति मेघ० । २ देवे, जलहेतुत्वात् तथात्वम् ३ पितृलोके, तेषां जलमय- चन्द्रलोके स्थितत्वात् अम्मयदेहत्वाच्च तत्त्वम् । ४ मनुष्ये “वेत्थ सौम्य! यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति” छा० उ० उक्तेः । पुरुषाणां जलमयत्वात् तथात्वं पञ्चाग्निविद्या- पब्देप्रपञ्चः । ५ असुरे, युद्धे देवस्पर्द्धया शब्दायमानत्वा- त्तथा । “तानि ह वा एतानि चत्वार्य्यम्भांसि देवा मनुष्याः पितरोऽसुरा” इति श्रुतिः । ६ बालनामोषधौ । ज्योति- षोक्ते ७ लग्नाच्चतुर्थस्थाने । योगशास्त्रोक्तासु नवविध- तुष्टिषु मध्ये प्रकृत्याख्यायां ८ आध्यात्मिकतुष्टौ च । यथा “आध्यात्मिक्यश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्यख्याः । वाह्या विषयोपरमात् पञ्च, नव तुष्टयोऽभिमताः सा० का० । “प्रकृ तिव्यतिरिक्तआत्मास्तीति प्रतिपद्य ततोऽस्य श्रवणमनना- दिना विवेकसाक्षात्काराय त्वसदुपदेशतुष्टो यो न प्रयतते तस्य चतस्र आध्यात्मिक्यस्तुष्टयोभवन्ति प्रकृतिव्यतिरिक्तात्मा- नमधिकृत्य यस्मात्तास्तुष्टयस्तस्मादाध्यात्मिक्यः, कास्ताः, इत्यत आह प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः प्रकृत्यादिराख्या यासां तास्तथोक्ताः । तत्र प्रकृत्याख्या तुष्टिर्यथा कस्यचिदु- पदेशः “विवेकसाक्षात्कारोहि प्रकृतिपरिणामभेदः तञ्च प्रकृतिरेव करीतीति कृतं ते ध्यानाभ्यासेन, तस्मादेवमेवा- स्व वत्सेति” । सेयमुपदेष्टव्यस्य शिष्यस्य प्रकृतौ तुष्टिः प्रकृ- त्याख्या तुष्टिः अम्भ इत्युच्यते” त० कौ० । अस्य अम्भः- [] शब्दवाच्यत्वे हेतुस्तद्व्याख्याने दर्शितोऽस्माभिः यथा “अस्याश्च तुष्टेरम्भस इव प्रसन्नत्वात् उपदेशरूपशब्दहेतु- कत्वाच्च अम्भस्त्वम् अभि--शब्दे इति घातोरसुन्नन्तस्य शब्दहेतुकरूपार्थानुगमात्” । द्व्यावापृघिव्योः द्वि० ब० निरु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0333-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें