🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:24:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पानीय
pānīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पानीय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । उ॰—बरसि प्रेम पानीय हिय हरित करो अभिराम ।—प्रेमघन॰, भा॰ १, पृ॰ १९७ ।
२. मद्य । शराब (तंत्र) ।
पानीय २ वि॰
१. पीने योग्य । जो पीया जा सके ।
२. रक्षा करने योग्य । रक्षा संबंधी । रक्षा करने का । उ॰—सभा माँझ द्रुपदी पति राखी पानिय गुण है जाकी । वसन ओट करि कोटि विश्वंभर परन न पायो झाँकी ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पानीय mfn. to be drunk, drinkable, Suśr.
पानीय n. a beverage, drink, ib.; Pañc.
water, Mn.; MBh. &c. (cf. Nir. i, 16).
2. पानीय mfn. to be cherished or protected or preserved, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (613,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पानीय a. [पा-कर्मणि अनीयर्] 1 Drinkable. --2 To be protected or preserved. --यं 1 Water. --2 A drink, potion, beverage. --Comp. --काकिका a cormorant. --नकुलः an otter. --वर्णिका sand. --शाला, --शालिका a place where water is distributed to travellers; cf. प्रपा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0694-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पानीय त्रि० पा--पाने रक्षणे वा कर्मणि अनीयर् । १ पेये जलादौ २ रक्षणीये च ३ जले न० अमरः । तद्गुणभेदादि अम्बुशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4306,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पानीयं, क्ली, (पीयते इति । पा + अनीयर् ।) जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ४ ॥ पातव्ये रक्ष- [] णीये च त्रि ॥ पानार्हद्रव्यविशेषः । पाना इति वङ्गभाषा । शरवत् इति पारस्यभाषा । तत्र अम्लिकापानीयं पित्तवमिनाशकम् । मिष्ट- दाडिमीपानीयं प्रतिश्यायकाशनाशकम् । अम्ल- दाडिमीपानीयं उदरविकारे धारकं क्षुधावृद्धि- कारकञ्च । निम्बूपानीयं छर्दिहृल्लासपित्तज्वर- निवारकं सकलाहारपाचकञ्च । नागरङ्ग- पानीयं कासपित्तविनाशकं अन्तःकरणप्राशस्त्य- जनकञ्च । सेवचन्दनपानीयं बलकारकं उन्माद- मूर्च्छारोगशान्तिकारकं रतिशक्तिवर्द्धकं उदर- विकारोपकारकञ्च । इति पाकराजेश्वरः ॥ (अन्यत् पानकशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥) जल- दानविधिर्यथा, -- यम उवाच । “एतत्ते कथितं विप्र ! मम लोके तु दुर्लभम् । पानीयं सन्ततन्तस्माद्दातव्यं सुखमिच्छता ॥ अतोऽर्द्धं कारयेत् कूपं वापीं वा बहुपल्वलम् । बहुलोकाकुले देशे सर्व्वसत्त्वोपजीवितम् ॥” इत्यग्निपुराणम् ॥ तद्दानानन्तरं पाठ्यमन्त्रो यथा, -- “पानीयं प्राणिनः प्राणाः पानीयं पावनं महत् । पानीयस्य प्रदानेन तृप्तिभवति शाश्वती ॥” इति स्मृतिः ॥ तत्पर्य्यायः । “पानीयजीवनवनामृतपुष्कराम्भः- पाथोऽम्बुशम्बरपथःसलिलोदकानि । आपः कवारुणकबन्धजलानि नीरं कीलालवारिकमलानि विषार्णसी च ॥ भुवनं दहनारातिर्वास्तोयं सर्व्वतोमुखम् । क्षीरं घनरसं निम्नगं मेघप्रसवो रसः ॥” अस्य साधारणगुणाः । “पानीयं मधुरं हिमञ्च रुचिदं तृष्णाविशोषापहं मोहभ्रान्तिमपाकरोति कुरुते भुक्तान्नपक्तिं पराम् । निद्रालस्यनिरासनं विषहरं श्रान्तार्त्तिसन्तर्पनं नॄणां धीबलवीर्य्यवृद्धिजननं नष्टाङ्गपुष्टिप्रदम् ॥” सद्यो वृष्ट्यम्बु भूमिस्थं कलुषं दोषदायकम् । चिरस्थितं लघु स्वच्छं पथ्यं स्वादु सुखावहम् ॥” देशभूमिविशेषजलगुणाः । “जातं ताम्रमृदस्तदेव सलिलं वातादिदोषप्रदं देशाज्जाड्यकरञ्च दुर्ज्जरतरं दोषावहं धूसरात् । वातघ्नञ्च शिलाशिरोत्थममलं पथ्यं लघु स्वादुकं श्रेष्ठं श्याममृदस्त्रिदोषशमनं सर्व्वामयघ्नं जलम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ “पिच्छिलं कृमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्द्दमैः । विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धि न हितं जलम् ॥ चन्द्रार्ककरसंजुष्टं वायुना स्फालितं मुहुः । पर्व्वतोपरि यद्वारि समं पौरन्दरेण तत् ॥ तस्यानुगुणमुद्दिष्टं शैलप्रस्रवणोद्भवम् । लेखनं दीपनं रूक्षं किञ्चिद्बातप्रकोपणम् ॥” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-116-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें