🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:58:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नीर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नीर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नीर

अर्थ: पानी

संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

व्युत्पत्ति: नी+रक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नीर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नीर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीरम्नीरेनीराणि
द्वितीयानीरम्नीरेनीराणि
तृतीयानीरेणनीराभ्याम्नीरैः
चतुर्थीनीरायनीराभ्याम्नीरेभ्यः
पञ्चमीनीरात् / नीराद्नीराभ्याम्नीरेभ्यः
षष्ठीनीरस्यनीरयोःनीराणाम्
सप्तमीनीरेनीरयोःनीरेषु
सम्बोधनहे नीरहे नीरेहे नीराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नीर
नीर
nīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीर ३ संज्ञा पुं॰ [अं॰ निप] दो चीजों को बाँधने या गाँठ देने के लिये रस्सी का फेरा या फंदा । मुहा॰—नीप लेना = रस्सी में बाँधने के लिये फंदा लगाना ।
नीर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पानी । जल । मुहा॰—नीर ढलना = मरते समय आँख से आँसू बहना । किसी का नीर ढल जाना = किसी की लज्जा जाती रहना । निर्लज्ज या बेहया हो जाना ।
२. कोई द्रव पदार्थ या रस ।
३. फफोले आदि के भीतर का चेप या रस । जैसे, शीतला का नीर ।
४. सुगंधबाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीर n. (√ नी?) water, MBh.; Kāv. &c. (cf. Naigh. i, 12)
juice, liquor, L.;= गृह, L. (= or w.r. for नीड, नीळ?); N. of a teacher, Cat.
नीर [cf. Zd. nira.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (566,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीरं [Uṇ. 2. 13] 1 Water; नीरान्निर्मलतो जनिः Bv. 1. 63. --2 Juice, liquor. --Comp. --ज a. aquatic. --(जः) {1} an otter. {2} a kind of grass (उशीर.) --(जं) {1} a lotus. {2} a pearl. --दः a cloud; धीरध्वनिभिरलं ते नीरद मे मासिको गर्भः Bv. 1. 61; Śi. 4. 52. --धरः a cloud; U. 6. 17. --धिः, --निधिः the ocean. --प्रियः a kind of reed. --रुहं a lotus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0645-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीर न० नी--रक् निर्गतं रादग्नेः निरा० त० । निर्गतो रोऽग्निर्यत्मात् प्रा० ब० वा । १ जले अतरः । “आपोमयः प्राणः” छा० उ० उक्तेः जलस्य प्राणाग्निहेतुत्वात् अग्नेरापः” श्रुत्या तस्य अग्नेर्जातत्वात् “अद्भ्यो- ऽग्निः ब्रह्मणः क्षत्रमिनि” मृतेश्च वज्राद्यग्नेजेलजात त्वेन च तस्य तथात्वम् । “निष्यन्दनीरनिकरेश कृताभिषेका” माघः । तद्गुणादि अम्बुशब्दे उक्तं दृश्यम् । पूर्वमनुक्तत्वात् सम्प्रति कश्चिद्गिशेषोऽत्रोव्यते [] वृहस्पतिः “भूमिस्थमुदकं मेध्यं यच्च गोर्वितषीभ- येत् । अव्याप्तं चेदमध्येन तद्वदेव शिलागतम् । शिला- गतमिति शिला नीहारस्तद्गतमित्यर्थः । उशनाः “नद्यः कूपं तडागानि सरांसि सरितस्तथा । असंह- तान्यदीप्राणि मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्” । देवलः “अपि गन्धरसोपेता निर्मलाः पृथिवीगताः । अक्षीणा- श्चैव गोपानादापः शुद्धिकराः स्मृताः । उद्धृतास्तु प्रशस्ताः स्यु शुद्धैः पात्रैर्यथाविधि । एकरात्रोषितास्तास्तु त्यजेदपः समुद्धृताः” इति । सर्वबाम्ना प्रक्रान्तगोतृप्ति मात्रपर्य्याप्ता अल्पा एवेत्यर्थात् परामृश्यन्ते अतो बहुकालात् तडागादेरुद्धृतानां रात्र्युषितानां च न दोषः । तडागोद्धृता अप्यापः रात्यनुषितोदकान्तर- सम्भवे अशुद्धा एवेति मदनषारिजाते । इदं गङ्गाव्य- तिरिक्तविषयम् “त्यजेत् पर्युषितं पुष्पं त्यजेत् पर्युषितं जलम् । गङ्गातोयं च तुलसी पवित्रं सर्वदा- स्मृतम्” इति विशेषोक्तेः । “अक्षोभ्याणि तडायानि नदी वापीसरांसि च । चण्डालाद्यशुचिस्पर्शैस्तीर्घं तत् परि- वर्जयेत्” । चण्डालाद्यवतरणमार्गभित्यर्थः । हारीतः “वापीकूपतडागेषु मानुषीम्रियते यदि । अस्थिचर्म- विनिर्मुक्तैर्दूषितं च खरादिभिः । उद्धृत्य तज्जलं सर्वं शोधनं परिकल्पयेत्” । “अस्थिचर्मविनिर्मुक्तैश्चिरकाल- वासेन विशीर्णैरित्यर्थः । वृहस्पतिः “मृतपञ्चनस्वात् कूपादत्यन्तोपहतात्तथा । अपः समुद्धरेत् सर्वाः शेषं वस्त्रेण शोधयेत् । वह्निप्रज्वालितं कृत्वा कूपे पक्वेष्ट- काचिते । पञ्चयव्यं न्यसेत्पश्चान्नवतोये समुद्भवे” । देबलः “उद्धरेदुदकं सर्वं पञ्चपिण्डान्मृदस्तथा” । अचिरका- लोपघाते स्वल्पधाते च हारीतः “चटानां शतमुद्धृत्य पञ्चगव्यं क्षिपेत्ततः । श्वभिश्च काकचाण्डालैर्दूषितेषु विशोधनम्” । आपस्तम्भः “उपानत्श्ले ष्मविण्मुत्रं स्त्री- रजो मद्यमेव च । एभिर्विदूषिते कूपे कुम्भानां षष्टि- मुद्धरेत्” । विष्णुः “जलाशयेष्वल्पाल्पेषु स्थावरेषु मही- तले । कूपवत् कथिता शुद्धिर्महत्सु न तु दूषणमिति” । स्थाबरेषु महीतलेऽप्रवाहिन् । यमः “चाण्डालभाण्डसं स्पृष्टं प्रीत्वा कूपगतं जलम् । गोमूत्रयावकाहारस्त्रि- रात्रेणैव शुध्यति” । तथा ‘नदीयेगेन शुध्यति’ कश्यपः “दृतीनां रञ्जनं शुद्धिः” । दृतिः चर्मकोशा रञ्जनं कषा- यद्रव्येण शोधनम् । यमः “प्रषाखरण्येस्वथ वान्धकूपे द्रोण्यां जलं कोशगता तथापः । ऋतेऽप्रि शूद्रं [] द्विजपेपमाहुरापद्रतः काङ्क्षितवत् पिबेत्तु” । अस्यार्थः वद्यपि शूद्रातिरिक्तविप्रादिवर्णसम्बन्धि प्रपादि तथापि तद्गतजलं धर्मार्थं दीयमानमनापदि न पेयम । आ- पदि पेयं यद्यरण्यगतं प्रपादिर्भवति । द्रोणिः अ- श्मादिमयी जलपात्री सर्वसाधारणी । कोशो दृतिः तथा “अजागावोमहिष्यश्व ब्राह्मणी च प्रसूतिका । दश- रात्रेण शुद्ध्यन्ति भूमिस्थं च नवोदकम्” । योगीश्वरः “शुचि गोतृप्तिकृत्तोयं प्रकृतिस्थ महीगतम्” । प्रकृतिस्थं रूपरसगन्धस्पर्शान्तरमनापन्नं महीगतमित्य- शुद्धित्वनिवृत्त्यर्थं न तु अन्तरिक्षोदकस्य शुद्धत्वव्यावृ- त्यर्थं नाप्युद्धृतस्य । “उद्धृताश्चेति” प्रागुक्तदेवल- वचनादिति विज्ञानेश्वरः । हेमाद्रौ पराशरः “वापी-
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीरं, क्ली, (नयति प्रापयति स्थानात् स्थानान्तर- मिति । नी प्रापणे + “स्फारितञ्चीति ।” उणां २ । १३ । इति रक् । यद्वा, “अग्नेरापः ।” इति श्रुतेः निर्गतं रादग्नेरिति, “अद्भ्योऽग्नि- र्ब्रह्मणः क्षत्त्रम् ।” इति स्मृतेः निर्गतो रोऽग्नि- र्यस्मादिति वा । “ढ्रलोपे पूर्व्वस्य दीर्घोऽणः ।” ६ । ३ । १११ । इति रलोपे पूर्व्वदीर्घः ।) जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ४ ॥ (यथा, गीतगोविन्दे । १ । ९ । “छलयसि विक्रमणे वलिमद्भुतवामन पदनखनीरजनितजनपावन । केशव धृतवामनरूप जय जगदीश हरे ॥”) रसः । इत्युणादिकोषः ॥ नीरे अक्षेपणीयानि यथा, गरुडपुराणे । “निष्ठीवासृक्शकृन्मूत्रविषाण्यप्सु न संक्षिपेत् ॥” (अस्य पानविधेयता विधीयते यथा, -- “षाप्युद्भवन्तत् प्रवदन्ति धीरा नीरं समासेन निगद्यतेऽत्र । यत् श्रीमताञ्चैव महायतीनां बलप्रदं पथ्यतरं प्रदिष्टम् ॥” “विण्मूत्रे तृणनीलिका विषयुतं तप्तं घनं फेनिलं दन्तग्राह्यमनार्त्तवं हि सलिलं दुर्गन्धि वै गर्हितम् । नानाजीवविमिश्रितं गुरुतरं वर्णौघपङ्काविल- ञ्चन्द्रार्कांशुसुगोपितं न च पिबेन्नीरं सुदोषा- न्वितम् ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-911-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नीरनीर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नीर 📚 ➤ पानी
संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नीर 📚दो चीजों को बाँधने या गाँठ देने के लिये रस्सी का फेरा या फंदा । मुहा॰—…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नीर
जल के और नाम (१.१०.४) — कबन्ध, उदक, पाथस्, पुष्कर, सर्वतोमुख, अम्भस्, अर्णस्, तोय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें