🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:29:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काश्मीर
kāśmīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पुष्करमूल के नाम (2.4.145) पुष्कर · पद्मपत्र · पौष्कर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काश्मीर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक देश का नाम । दे॰ कशमीर । २ कश्मीर का निवासी ।
२. कश्मीर में उत्पन्न वस्तु ।
४. पुष्कर मूल ।
५. केसर ।
६. सोहागा ।
काश्मीर २ वि॰ कश्मीर में उत्पन्न । कश्मीर का ।
काश्मीर पंक पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ काश्मीरपङ्क] कस्तूरी । मृगमद [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काश्मीर mf(ई)n. (gaṇas कच्छादि and सिन्ध्व्-आदि) born in or coming from Kaśmīra, MBh. iv, 254
काश्मीर m. a king of Kaśmīra, Mudr.; Kathās.
the country Kaśmīra, MBh. &c.
काश्मीर m. pl. the inhabitants of Kaśmīra, ib.
काश्मीर m. the country Kaśmīra, ib.
काश्मीर n. the tuberous root of the plant Costus speciosus, L.
saffron, Bhartṛ.; Gīt.; L.
= टङ्क, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (280,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काश्मीर a. (री f.) Born in, belonging to, or coming from, Kāshmīra. --राः pl. N. of a country or its inhabitants; see कश्मीर also. --राः A sort of grape; see कश्मीर also. --रं 1 Saffron; काश्मीरगंधमृगनाभिकृतांगरागां Ch. P. 8; Bh. 1. 41; काश्मीरगौरवपुषामभिसारिकाणां Gīt. 11; also 1 --2 Root of a tree. --Comp. --जं, जन्मन् n. saffron; Bv. 1. 71; Śi. 11. 53.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0401-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काश्मीर न० काश्मीरे भवः कच्छा० अण् । १ पुष्करमूले अम० । २ टङ्के ३ कुङ्कुमभेदे मेदि० “काश्मीरदेशगे क्षेत्रे कुङ्कुमं यत् भवेद्धि तत् । सूक्ष्मकेशरमारक्तं पद्मगन्धि तदु- त्तमम्” भावप्र० तत्स्वरूपाद्युक्तम् । काश्मीरद्रव- सान्द्रदिग्धवपुषः” भर्त्तु० । “काश्मीरागुरुकस्तरी- त्रिलहरीकाशीपुराधीश्वरी” अन्नदास्त० । ४ काश्मीरदे- शभवे त्रि० स्त्रियां ङीप् । “तेन तेनैवमापन्ना काश्मीरीव तुरङ्गमी” भा० वि०९ अ० । सा च ५ गाम्भीर्य्यां भाबप्र० । काश्मीरदेशानां राजा अण् । ६ तद्देशराजे । “काश्मीराश्च कुमाराश्च घोरका हंसकायनाः । शिवित्रिगर्त्तयौधेयाः राजन्या मद्रकैकयाः” भा० स० ५२ । काश्मीरोऽभि जनोऽस्य सिन्ध्वा० अण् । पित्रादिक्रमेण ७ तद्देशवासिनि त्रि० “काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारादर्शकास्तथा” भा० भी०९ अ० । “शूद्राभीराश्च दरदाः काश्मीराः पत्तिभिः सह” तत्रैव । “शारदामठमारभ्य कुङ्कुमाद्रितटान्तकः । तावत्काश्मीरदेशः स्यात् पञ्चाशद्योजनात्मकः” इत्युक्ते ८ देशभेदे च । “काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्रकमान- सम्” सुश्रु० । काश्मीरमण्डलतीर्थादिकथा भा० व०१३० अ० यथा “एषा रम्या विपाशा च नदी परमपावनी । अत्र वै पुत्त्रशोकेन वशिष्ठो भगवानृषिः । बद्ध्वात्मानं निपतितो विपाशः पुनरुत्थितः । काश्मीरमण्डलञ्चैतत् सर्व्वपुण्य- मरिन्दम! । महर्षिभिश्चाध्युषितं पश्येदं भ्रातृभिः सह । यत्रोत्तराणां सर्व्वेषामृषीणां नाहुषस्य च । अग्नेश्चै- वात्र संवादः काश्यपस्य च भारत! । एतद्द्वारं महाराज । मानसस्य प्रकाशते । वर्षमस्य गिरेर्म्मध्ये रामेण श्रीमता कृतम् । एष वातिकखण्डो वै प्रख्यातः सत्यविक्रम! । नात्यवर्त्तत यद्द्वारं विदेहादुत्तरञ्च यः । इदमाश्चर्य्यमपरं देशेऽस्मिन् पुरुषर्षभ! । क्षीणे युगे तु कौन्तेय! शर्व्वस्य [] सह पार्षदैः । सहोमया च भवति दर्शनं कामरूपिणः । अस्मिन् सरसि सत्रैर्व्वै चैत्रे मासि पिनाकिनम् । यज- न्ते याजकाः सम्यक् परिवारशुभार्थिनः । अत्रोपस्पृश्य सरसि श्रद्दघानो जितेन्द्रियः । क्षीणपापः शुभान् लोकान् प्राप्नुते नात्र संशयः” । “काश्मीरमण्डले नद्यो याः पतन्ति महानदम् । ताः नदीः सिन्धुमास्नाय शीलवान् स्वर्गमाप्नुयात्” भा० आनु०२५ अ० । काश्मीरदेशौत्पत्तिस्थानत्वेनास्त्यस्याः अच् टाप् । ८ कपिलद्राक्षायां स्त्री राजनि० । ९ अति- विकायां स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2039-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काश्मीरं, क्ली, (कश्मीरे काश्मीरे वा भवं “कच्छा- दिभ्यश्च” । ४ । २ । १३३ । इति अण् ।) पुष्कर- मूलम् । इत्यमरः । २ । ४ । १४५ ॥ टङ्कः । कु- ङ्कुमम् । इति मेदिनी ॥ (शोधनमस्य यथा, -- “काश्मीरञ्चापि सर्पिषा” ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे वातव्याध्यधिकारे ॥)
काश्मीरः, पुं, (कश्मीर एव स्वार्थे अण् । काश्मीर इति नाम्नाख्यायते वा ।) स्वनामख्यातदेशः । इति जटाधरः । (उक्तञ्च शक्तिसङ्गमतन्त्रे । “शारदामठमारभ्य कुङ्कुमाद्रितटान्तकम् । तावत्काश्मीरदेशः स्यात्पञ्चाशत्योजनात्मकः” ॥ अत्र कपिलेश्वरनामा महादेवो वर्त्तते शि- वनामकीर्त्तणे “काश्मीरे कपिलेश्वरः” ॥ इति वचनात् ॥ (यथा गोः रामायणे ४ । ४३ । २२ । “काश्मीरमण्डलं चैव शमीपीलुवनानि च पुराणि च सशैलानि विचिन्वन्तु वनौकसः” ॥ तद्देशवासिनि त्रि । यथा, महाभारते ६ । ९ । ५३ । ‘काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गन्धारा दर्शकास्तथा’ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-119-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काश्मीर" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें