🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:55:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तामरस
tāmarasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तामरस संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कमल । उ॰— सियरे बदन सूखि गए कैसे । परसत तुहिन तामरस जैसे ।—तुलसी (शब्द॰) । विशेष— यद्यपि यह शब्द वेदों में आया है तथापि आर्यभाषा का नहीं है । 'पिक' आदि के समान यह अनार्य भाषा से आया हुआ माना गया है । शबर भाष्य में इस बात का स्पष्ट उल्लेख है ।
२. सोना ।
३. ताँबा ।
४. धतूरा ।
५. सारस ।
६. एक वर्णवृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में एक नगण, दो जगण और एक यगण (/?/) होता है । जैसे,— निज जय हेतु करौ रघुबीरा । तब नुति मोरी हरौ भव पीरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताम—रस n. a day-lotus, MBh. iii, 11580; Hariv. 5771; R. iii; Ragh. (ifc. f(आ). , ix, 36) &c.
gold, L.
copper (cf. ताम्र), L.
a metre of 4 × 12 syllables
ताम—रस m. Ardea nivea, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (442,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तामरसं [तामरे जले सस्ति सस् ड Tv.] 1 The red lotus; Pt. 1. 94; R. 6. 37, 9. 12, 37; Amaru. 70. 88. --2 Gold. --3 Copper. --सी A lotus-pond.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0535-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तामरस न० तामरे जले संस्ति सस--ड । १ पद्मे, ताम्यते- ऽनेन रस्यते इति रसम् कर्म० । २ स्वर्णे ३ ताम्रे च मेदि० । ४ धुस्तूरे, अमरः “इह वद तासरसं नजजायः” वृ० र० उक्ते ५ द्वादशाक्षरपादके छन्दोभेदे च । “तामग्रतस्ताम- रसान्तराभाम्” “स्वनवता नवतामरसाननः” “विकच- तामरसा गृहदीर्घिकाः” रघुः । “नवरतममन्दराग- तामरसदृशः” माघः । ५ पद्मिन्यां स्त्री ङीप् । “यथा [] गजस्तामरसीं मदोत्कटः” भारते विराटपर्वणि ७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3270-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तामरसं, क्ली, (तामरे जले सस्तीति । सस् + डः । यद्वा, बाहुलेकात् अमेरप्यसच् । तस्य णित्त्वञ्च । धातोस्तुगागमश्च । णित्वात् वृद्धिः । इत्युज्जलदत्तः । ३ । ११७ ॥) पद्मम् । (यथा, राजेन्द्रकर्णपूरे । ५४ । “जाता तामरसोदरे भगवतो धातुः कृतार्था स्थितिः ॥”) सारसः । इत्यमरः । १ । १० । ४० ॥ स्वर्णम् । ताम्रम् । इति मेदिनी । से, ५३ ॥ (द्बादशा- क्षरच्छन्दोविशेषः । तस्य लक्षणादिकं छन्दः- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-604-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तामरस" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें