🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:31:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तामरस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तामरस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तामरस

अर्थ: लाल कमल

संस्कृत: पद्मम् · पर्याय: पद्म, नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र

व्युत्पत्ति: तामरे जल सस्ति - सस् + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तामरस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तामरस (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातामरसम्तामरसेतामरसानि
द्वितीयातामरसम्तामरसेतामरसानि
तृतीयातामरसेनतामरसाभ्याम्तामरसैः
चतुर्थीतामरसायतामरसाभ्याम्तामरसेभ्यः
पञ्चमीतामरसात् / तामरसाद्तामरसाभ्याम्तामरसेभ्यः
षष्ठीतामरसस्यतामरसयोःतामरसानाम्
सप्तमीतामरसेतामरसयोःतामरसेषु
सम्बोधनहे तामरसहे तामरसेहे तामरसानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तामरस
तामरस
tāmarasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तामरस संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कमल । उ॰— सियरे बदन सूखि गए कैसे । परसत तुहिन तामरस जैसे ।—तुलसी (शब्द॰) । विशेष— यद्यपि यह शब्द वेदों में आया है तथापि आर्यभाषा का नहीं है । 'पिक' आदि के समान यह अनार्य भाषा से आया हुआ माना गया है । शबर भाष्य में इस बात का स्पष्ट उल्लेख है ।
२. सोना ।
३. ताँबा ।
४. धतूरा ।
५. सारस ।
६. एक वर्णवृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में एक नगण, दो जगण और एक यगण (/?/) होता है । जैसे,— निज जय हेतु करौ रघुबीरा । तब नुति मोरी हरौ भव पीरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताम—रस n. a day-lotus, MBh. iii, 11580; Hariv. 5771; R. iii; Ragh. (ifc. f(आ). , ix, 36) &c.
gold, L.
copper (cf. ताम्र), L.
a metre of 4 × 12 syllables
ताम—रस m. Ardea nivea, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (442,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तामरसं [तामरे जले सस्ति सस् ड Tv.] 1 The red lotus; Pt. 1. 94; R. 6. 37, 9. 12, 37; Amaru. 70. 88. --2 Gold. --3 Copper. --सी A lotus-pond.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0535-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तामरस न० तामरे जले संस्ति सस--ड । १ पद्मे, ताम्यते- ऽनेन रस्यते इति रसम् कर्म० । २ स्वर्णे ३ ताम्रे च मेदि० । ४ धुस्तूरे, अमरः “इह वद तासरसं नजजायः” वृ० र० उक्ते ५ द्वादशाक्षरपादके छन्दोभेदे च । “तामग्रतस्ताम- रसान्तराभाम्” “स्वनवता नवतामरसाननः” “विकच- तामरसा गृहदीर्घिकाः” रघुः । “नवरतममन्दराग- तामरसदृशः” माघः । ५ पद्मिन्यां स्त्री ङीप् । “यथा [] गजस्तामरसीं मदोत्कटः” भारते विराटपर्वणि ७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3270-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तामरसं, क्ली, (तामरे जले सस्तीति । सस् + डः । यद्वा, बाहुलेकात् अमेरप्यसच् । तस्य णित्त्वञ्च । धातोस्तुगागमश्च । णित्वात् वृद्धिः । इत्युज्जलदत्तः । ३ । ११७ ॥) पद्मम् । (यथा, राजेन्द्रकर्णपूरे । ५४ । “जाता तामरसोदरे भगवतो धातुः कृतार्था स्थितिः ॥”) सारसः । इत्यमरः । १ । १० । ४० ॥ स्वर्णम् । ताम्रम् । इति मेदिनी । से, ५३ ॥ (द्बादशा- क्षरच्छन्दोविशेषः । तस्य लक्षणादिकं छन्दः- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-604-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तामरस" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तामरसतामरस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तामरस 📚 ➤ लाल कमल
संस्कृत: पद्मम् · पर्याय: पद्म, नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तामरस 📚कमल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तामरस
कमल के और नाम (१.१०.४१) — पंकेरुह, सारस, सरसीरुह, बिसप्रसून, राजीव, पुष्कर, अम्भोरुह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • तामरस = ताम + रस + सार, तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • तामरस: तामरे जल सस्ति - सस् + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें