🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:36:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सारस्वत
sārasvata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सारस्वत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दिल्ली के उत्तरपश्चिम का वह भाग जो सरस्वती नदी के तट पर है और जिसमें पंजाब का कुछ भाग संमिलित है । (प्राचीन आर्य पहले यहीं आकर बसे थे और इसे बहुत पवित्र समझते थे । सारस्वत प्रदेश ।
२. इस देश के निवासी ब्राह्मण ।
३. सरस्वती नदी के पुत्र एक मुनि का नाम ।
४. एक प्रसिद्ध व्याकरण ।
५. बिल्वदंड ।
६. वैद्यक में एक प्रकार का चूर्ण जिसके सेवन से उन्माद, वायुजनित विकार तथा प्रमेह आदि रोगों का दूर होना माना जाता है ।
७. वैद्यक में एक प्रकार का औषधयुक्त धृत जो पुष्टिकारक माना जाता है ।
८. एक कल्प का नाम (को॰) ।
९. वक्तृत्व । वाग्मिता (को॰) ।
१०. दे॰ सारस्वत कल्प (को॰) ।
सारस्वत २ वि॰
१. सरस्वती (वाग्देवी) संबंधी । सरस्वती का ।
२. वाक्पटु । वाग्मी । विद्वान् (को॰) ।
३. सरस्वती नदी संबंधी (को॰) ।
४. सारस्वत देश का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारस्वत mf(ई)n. relating or belonging to Sarasvat (q.v.) or to Sarasvatī (the river or the goddess) derived or coming from them, RV. &c. &c.
relating to the Ṛṣi Sārasvata, MBh.
belonging to the Sārasvata country, MBh.
eloquent, learned, W.
सारस्वत m. a Bilva stick, L.
N. of a Ṛṣi (fabled to have sprung from the personified Sarasvatī river), MBh. (also ˚ता गणाः), Hariv.
of a Vyāsa, VP.
(pl.) N. of a people dwelling on the S˚ river (i.e. in the north-west part of the province of Delhi including part of the Panjāb), AV.Pariś.; MBh.; VarBṛS.; Pur.
(pl.) N. of a partic. tribe of Brāhmans (so called as coming from the above country or as supposed to be descended from the above Ṛṣi), BhP.
(sg.) the twelfth Kalpa or day of Brahmā, Hcat.
a staff of the Bilva tree, L.
a partic. ceremonial in the worship of Sarasvatī, MW.
सारस्वत (अम्), n. a partic. Sattra, Jaim.
eloquence, Prasannar.
सारस्वत n. N. of a grammar (= f.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1209,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारस्वत a. (ती f.) [सरस्वती देवतास्य, सरस्वत्या इदं वा अण्] 1 Relating to the goddess Sarasvatī. --2 Belonging to the river Sarasvatī; कृत्वा तासामभिगममपां सौम्य सारस्वतीनां Me. 49. --3 Eloquent. --4 Belonging to the Sārasvata country. --तः [] 1 N. of a country about the river Sarasvatī. --2 N. of a particular class of Brāhmaṇas. --3 A particular ceremonial used in the worship of Sarasvatī. --4 A staff of the Bilva tree. --ताः (m. pl.) The people of the Sārasvata country. --तं Speech, eloquence; शृंगारसारस्वतं Gīt. 12.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारस्वत पु० सरस्वती देवताऽस्य, सरस्वत्या इदं वा अण् । १ बल्वदण्डे २ देशभेदे हेमच० । पञ्चगौडमध्ये ३ व्रह्म- णभेदे ४ सरस्वतीप्रतिपालितमुनिभेदे ५ ब्राह्मदिनरूपे कल्पभेदे च “सारस्वतस्य कल्पस्येति” मत्स्यपुराणम् ६ सरस्वतीसम्बन्धिनि त्रि० “तस्यां पूर्वाह्णसमये कुर्य्यात् सारस्वतोत्सवम्” ति० त० । ७ सरस्वतीदेवताके च त्रि० । “तत्पावनाय निर्वाप्यश्चरुः सारस्वतोद्विजैरिति” स्मृतिः । मुनिभेदजन्मकथा च भा० श० ५२ अ० “ब्रह्मषं! (दधीच!) तेव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया । दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत् स्कन्नं प्रागलम्बुषाम् । तत् कुक्षिणा वै व्रह्मर्षे! त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम्” इत्युपक्रमे “तस्मात् सारस्वतः पुत्रो महांस्ते वरवर्णिनि! । तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः । सारस्वत इति ख्यातो भवि- ष्यति यथातपाः । एष द्वादश वार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान् । सारस्वतो महाभागो वेदानध्यापयिष्यति” इति सरस्वतीं प्रति दधीचोक्तिः तस्य वेदाध्यापनकथा च तत्रैव अध्यायशेषे “अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन् द्वादश- वार्षिकी । तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्टौ महर्षयः । वृत्त्यर्थ प्राद्रवन्राजन्! क्षुधार्त्ताः सर्वतो दिशम् । दिग्- भ्यस्तान् प्रद्रुतान् दृष्ट्वा मुनिः मारस्वतस्तदा । गमनाय मतिञ्चक्रे तमुवाच सरस्वती । न गन्तव्यमितः पुत्र! तवाहारनहं सदा । दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत!” ततः तद्दत्तमत्स्याहारेण प्राणानधारयत् वेदां- श्चाधारयत् अतीतायामनावृष्टौ अन्नाभावेन नष्टवेदा अन्ये मुनयस्ततो वेदान् लेभिरे तत्कथा “तस्माद्वेदान- नुप्राप्य पुनर्धर्मं प्रचक्रिरे । षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्य त्वं प्रतिपेदिरे । सारस्वतस्य विप्रर्षेर्वेदस्वाध्यायकार- णात्” । देशभेदश्च “मध्ये सारस्वता मत्स्याः सूरसेनाः समाथुराः । पाञ्चालशाल्वमाण्डव्य कुरुक्षेत्रगजाह्वयम्” [] इत्युक्तेर्मध्यदेशभेदः सोऽभिजनोऽस्य अण् । ८ तद्देश- वासिस्तने । तत्रत्यब्राह्मणभेदश्च “सारस्वताः कान्यकुब्जा गौडमैथिलकोत्कलाः । पञ्च गौडा इति ख्याता विन्ध्य- स्योत्तरवासिनः” पुराणान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5286-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारस्वतः, पुं, सरस्वती देवतास्येति । अण् ।) विल्वदण्डः । (सरस्वत्या अयमिति । तस्येद- मित्यण् ।) देशविशेषः । स तु हस्तिनापुरस्य उत्तरपश्चिमभागे प्रसिद्धः । इति हेमचन्द्रः ॥ यथा । कूर्म्माङ्गस्थदेशानाह । “मध्ये सारस्वता मत्स्याः शूरसेनाः समाथुराः पाञ्चालशाल्वमाण्डव्यकुरुक्षेत्रगजाह्वयाः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ सरस्वतीनदीपुत्त्रमुनिविशेषः । सारस्वतदेशो- द्भवब्राह्मणः । यथा, -- “सारस्वताः कान्यकुब्जा गौडमैथिलकोत्कलाः । पञ्च गौडा इति ख्याता विन्ध्यस्योत्तरवासिनः ॥” इति पुराणम् ॥ कल्पविशेषः ॥ यथा, -- “सारस्वतस्य कल्पस्य मध्ये ये स्युर्न्नरामराः । तद्वृत्तान्तोद्भवं लोके तद्भागवतमुच्यते ॥” इति मात्स्ये ५० अध्यायः ॥ व्याकरणविशेषः । (नवमद्वापरयुगस्य व्यासः । यथा, देवीभागवते । १ । ३ । २८ । “सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे तथा ॥” घृतविशेषे, क्ली । यथा, -- “समूलपत्रामादाय ब्रह्मीं प्रक्षाल्य वारिणा । उदूखले क्षोदयित्वा रसं वस्त्रेण गालयेत् ॥ रसे चतुर्गुणे तस्मिन् घृतप्रस्थं विपाचयेत् । औषधानि तु पेष्याणि तानीमानि प्रदापयेत् ॥ हरिद्रा मालती कुष्ठं त्रिवृती सहरीतकी । एतेषां पलिकान्भागान् शेषाणिकार्षिकाणि तु पिप्पल्योऽथ विडङ्गानि सैन्धवं शर्करा वचा । सर्व्वमेतत् समालोड्य शनैर्मृ द्वग्निना पचेत् ॥ एतत्प्राशितमात्रेण वाग्विशुद्धिश्च जायते । सप्तरात्रप्रयोगेण किन्नरैः सह गीयते ॥ अर्द्धमासप्रयोगेण सोमराजीवपुर्भवेत् । मासमात्रप्रयोगेन श्रुतमात्रन्तु धारयेत् ॥ हन्त्यष्टादशकुष्ठानि अर्शांसि विविधानि च । पञ्चगुल्मान् प्रमेहांश्च कासं पञ्चविधं जयेत् ॥ बन्ध्यानाञ्चैव नारीणां नराणामल्परेतसाम् । घृतं सारस्वतं नाम बलवर्णाग्निवर्द्ध नन् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे रसायनाधिकारे ॥ इदमेव ब्रह्मीघृतमित्याख्ययापि प्रसिद्धम् ॥ * ॥ त्रि, सरस्वतीसम्बन्धी । (यथा, याज्ञवल्क्ये । २ । ८३ । “वर्णिनां हि वधो यत्र यत्र साक्ष्यनृतं वदेत् । तत्पावनाय निर्व्वाप्यश्चरुः सारस्वतो द्विजैः ॥”) सारस्वतदेशसम्बन्धी ॥ (सरस्वतीनदीसम्बन्धी । यथा, मेघदूते । ५१ । “कृत्वा तासामभिगममपां सौम्य सारस्वतीना- मन्तः शुद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-339-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सारस्वत" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬