🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:28:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सूर्य
sūrya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति (1.4.14) दक्षिण
अरुण (3.3.55) लाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूर्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ सूर्या, सूर्याणी]
१. अंतरिक्ष में पृथ्वी, मंगल, शनि आदि ग्रहों के बीच सबसे बड़ा ज्वलंत पिंड जिसकी सब ग्रह परिक्रमा करते हैं । वह बड़ा गोला जिससे पृथ्वी आदि ग्रहों को गरमी और रोशनी मिलती है । सूरज । आफताब । विशेष—सूर्य पृथ्वी से चार करोड़ पैसठ लाख मील दूर है । उसका व्यास पृथ्वी के व्यास से १०८ गुना अर्थात् ४,३३,॰॰० कोस है । घनफल के हिसाब से देखें तो जितना स्थान सूर्य घेरे हुए है, उतने में पृथ्वी के ऐसे ऐसे १२,५०,॰॰० पिंड आएँगे । सारांश यह कि सूर्य पृथ्वी से बहुत ही बड़ा है । परंतु सूर्य जितना बड़ा है, उसका गुरुत्व उतना नहीं है । उसका सापेक्ष गुरुत्व पृथ्वी का चौथाई है । अर्थात् यदि हम एक टुकड़ा पृथ्वी का और उतना ही बड़ा टुकड़ा सूर्य का लें तो पृथ्वी का टुकड़ा तौल में सूर्य के टुकड़े का चौगुना होगा । कारण यह है कि सूर्य पूथ्वी के समान ठोस नहीं है । वह तरल ज्वलंत द्रव्य के रूप में है । सूर्य के तल पर कितनी गरमी है, इसका जल्दी अनुमान ही नहीं हो सकता । वह २०,॰॰० डिग्री तक अनुमान की गई है । इसीताप के अनुसार उसके अपरिमित प्रकाश का भी अनुमान करना चाहिए । प्रायः हम लोगों को सूर्य का तल बिलकुल स्वच्छ और निष्कलंक दिखाई पड़ता है, पर उसमें भी बहुत से काले धब्बे हैं । इनमें विचित्रता यह है कि एक निश्चित नियम के अनुसार ये घटते बढ़ते रहते हैं, अर्थात् कभी इनकी संख्या कम हो जाती है, कभी अधिक । जिस वर्ष इनकी संख्या अधिक होती है, उस वर्ष में पृथ्वी पर चुंबक शक्ति का क्षोभ बहुत बढ़ जाता है और विद्युत् की शक्ति के अनेक कांड दिखाई पड़ते हैं । कुछ वैज्ञानिकों का अनुमान है कि इन लांछनों का वर्षा से भी संबंध है । जिस साल ये अधिक होते हैं, उस साल वर्षा भी अधिक होती है । भारतीय ग्रंथों में सूर्य की गणना नव ग्रहों में है । आधुनिक ज्योतिर्विज्ञान के अनुसार सूर्य ही मुख्य पिंड है जिसके पृथ्वी, शनि, मंगल आदि ग्रह अनुचर हैं और उसकी निरंतर परिक्रमा किया करते हैं । विशेष दे॰ खगोल । सूर्य की उपासना प्रायः सब सभ्य प्राचीन जातियों में प्रचलित है । आर्यों के अतिरिक्त असीरिया के असुर भी 'शम्श' (सूर्य) की पूजा करते थे । अमेरिका के मेक्सिको प्रदेश में बसनेवाली प्राचीन सभ्य जनता के भी बहुत से सूर्यमंदिर थे । प्राचीन आर्य जातियों के तो सूर्य प्रधान देवता थे । भारतीय और पारसीक दोनों शाखाओं के आर्यों के बीच सूर्य को मुख्य स्थान प्राप्त था । वेदों में पहले प्रधान देवता सुर्य, अग्नि और इंद्र थे । सूर्य आकाश के देवता थे । इनका रथ सात घोड़ों का कहा गया है । आगे चलकर सूर्य और सविता एक माने गए और सूर्य की गणना द्वादश आदित्यों में हूई । ये आदित्य वर्ष के १२ महीनों के अनुसार सूर्य के ही रूप थे । इसी काल में सूर्य के सारथि अरुण (सूर्योदय की ललाई) कहे गए जो लँगड़े माने गए हैं । सूर्य का ही नाम विवस्वत् या विवस्वान भी था जिनकी कई पत्नियाँ कही गई हैं, जिनमें संज्ञा प्रसिद्ध है । पर्या॰—भास्कर । भानु । प्रभाकर । दिनकर । दिनपति । मार्तंड । रवि । तरणि । सहस्रांशु । तिग्मदीधिति । मरीचिमाली । चंडकर । आदित्य । सविता । सूर । विवस्वान । दिवाकर ।
२. बारह की संख्या ।
३. अर्क । आक । मंदार ।
४. बलि के एक पुत्र का नाम ।
५. शिव का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूर्य m. the sun or its deity (in the Veda the name Sūrya is generally distinguished from Savitṛ [q.v.], and denotes the most concrete of the solar gods, whose connection with the luminary is always present to the poet's mind ; in Nir. vii, 5 he is regarded as one of the original Vedic triad, his place being in the sky, while that of Agni is on the earth, and that of Indra is in the atmosphere; ten hymns in the RV. are entirely in praise of Sūrya, e.g. i, 50, i, 115 &c., also, AV. xiii, 2; he moves through the sky in a chariot drawn by seven ruddy horses or mares [see सप्ताश्व, हरित्, हरिद्-अश्व]; in the later mythology Sūrya is identified with Savitṛ as one of the 12 Ādityas or emblems of the Sun in the 12 months of the year, and his seven-horsed chariot is said to be driven by Aruṇa or the Dawn as its charioteer, who is represented without legs; the Sun, whether named Sūrya or Vivasvat, has several wives See सूर्या below), RV. &c. &c. (cf. IW. 11; 16 &c.; RTL. 341)
a symbolical expression for the number ‘twelve’ (in allusion to the sun in the 12 signs of the zodiac), Jyot.; Hcat.
the swallow-wort (either Calotropis or Asclepias Gigantea, = अर्क), L.
N. of the son of Bali, L.
of a Dānava, VahniP.
of an astronomer (= सूर्य-दास), Cat.
epithet of Śiva, MBh.
सूर्य mfn. solar (perhaps w.r. for सौर्य), Jyot. [For cognate words, see under 2. स्वर्.]
सूर्य &c. See p. 1243, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1243,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूर्यः [सरति आकाशे सूर्यः, यद्वा सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयति; cf. Sk. on P. III. 1. 114] 1 The sun; सूर्ये तपत्यावरणाय ट्टष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा R. 5. 13. [In mythology, the sun is regarded as a son of Kaśyapa and Aditi; cf. Ś. 7. 20. He is represented as moving in a chariot drawn by seven horses, with Aruṇa for his charioteer. He is also represented as all-seeing, the constant beholder of the good and bad deeds of mortals. Saṃjñā (or Chāyā or Aśvinī) was his principal wife, by whom he had Yama and Yamunā, the two Aśvins and Saturn. He is also described as having been the father of Manu Vaivasvata, [] the founder of the solar race of kings,]. --2 The tree called Arka. --3 The number ‘twelve’ (derived from the twelve forms of the sun). --4 The swallow-wort. --5 N. of Śiva. --Comp. --अपायः sunset; Me. 80. --अर्ध्यं the presentation of an offering to the sun. --अश्मन् m. the sun-stone. --अश्वः a horse of the sun. --अस्तं sunset. --आतपः heat or glare of the sun, sunshine. --आलोकः sunshine. --आवर्तः a kind of sun-flower. --आह्व a. named after the sun. --(ह्वः) the gigantic swallowwort. --(ह्वं) copper. --इंदुसंगमः the day of the new moon (the conjunction of the sun and moon); दर्शः सूर्येंदुसंगमः Ak. --उत्थानं, --उदयः sunrise. --ऊढः {1} ‘brought by the sun’, an evening guest; Pt. 1. 170. {2} the time of sunset. --उपस्थानं --उपासना attendance upon or worship of the sun; V. 1. --कमलं the sunflower, a heliotrope. --कांतः {1} the sun-stone, sun-crystal; Ś. 2. 7. {2} a crystal. --कांतिः f. {1} sun-light. {2} a particular flower. {3} the flower of sesamum. --कालः day-time, day. ˚अनलचक्रं a particular astrological diagram for indicating good and bad fortune. --ग्रहः {1} the sun. {2} an eclipse of the sun. {3} an epithet of Rāhu and Ketu. {4} the bottom of a water-jar. --ग्रहणं a solar eclipse. --चंद्रौ (also सूर्याचंद्रमसौ) m. du. the sun and moon. --जः, --तनयः, --पुत्रः {1} epithets of Sugrīva. {2} of Karṇa. {3} of the planet Saturn. {4} of Yama. --जा, --तनया the river Yamunā. --तेजस् n. the radiance or heat of the sun. --नक्षत्रं that constellation (out of the 27) in which the sun happens to be. --पर्वन् n. a solar festival, (on the days of the solstices, equinoxes, eclipses &c.). --पुत्री {1} lightning. {2} the river Yamunā. --प्रभव a. sprung or descended from the sun; R. 1. 2. --फणिचक्रं = सूर्यकालानलचक्रं q. v. above. --भक्त a. one who worships the sun. --(क्तः) the tree Bandhūka or its flower. --मणिः the sun-stone. --मंडलं the orb of the sun. --यंत्रं {1} a representation of the sun (used in worshipping him). {2} an instrument used in taking solar observations, --रश्मिः a ray of the sun, [] sun beam. --लोकः the heaven of the sun. --वंशः the solar race of kings (who ruled at Ayodhyā). --वर्चस् a. resplendent as the sun. --विलोकनं the ceremony of taking a child out to see the sun when four months old; cf. उंपनिष्क्रमणं. --संक्रमः, --संक्रांतिः f. the sun's passage from one zodiacal sign to another. --संज्ञं saffron. --सारथिः an epithet of Aruṇa. --सिद्धांतः a celebrated astronomical work (supposed to have been revealed by the god Sun). --स्तुतिः f., --स्तोत्रं a hymn addressed to the sun. --हृदयं N. of a hymn to the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1136-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूर्य्य पु० सृ--क्यप् नि० । १ दिवाकरे २ अर्कवृक्षे चअमरः । ३ दानवभेदे वह्निपु० ४ अर्कपर्णवृक्षे मेद० । सूर्य्यग्रहकक्षादिकं खगोलशब्दे २४२५ पृ० दृश्यम् । तस्य प्रकृतिस्वरूपादिकं सर्वार्थचि० उक्तं यथा [] “भानुर्युगान्ताङ्कितदेहरक्तः श्यामान्वितः पिङ्गलनेत्र- कान्तिः । पित्तात्मकोऽयं समगात्रयष्टिः प्रतापयुक् सत्त्वगुणोऽल्परोमा । सञ्चारयुक् सङ्कुचितार्थवाक्यः स्वल्प- प्रजो दैविकवुद्धियुक्तः” । स च प्राच्या दिशः खामी । पुंग्रहः क्षत्रियजातीयः अस्थिसारः देवस्थलेशश्च । वृहज्जातके तट्टीकायाञ्च सूलं दृश्यम् । ग्रहयज्ञशब्दे तन्मन्त्रभेदादिकं दृश्यम् । जन्मकाले लग्नादिकस्थस्य तस्य फलं जातकपद्धतावुक्तं यथा “लग्ने १ सूर्य्ये स्वल्पकेशः प्रचण्डो मानी क्रोधी नेत्र- रुक् निघृणश्च । शूरोऽक्षान्तश्चालसः कर्कशाङ्को नीचे निःस्वा भूपजोऽप्यक्षिहीनः । धने २ दिनेशे बहुवित्तभृत्य- चतुष्पदाढ्योऽपि नरो भवेत् सः । विनष्टसौभाम्यसुस्वो नृवालेश्चौरेर्हृतार्थो मुलरोगदुःखो । सहस्ररश्मौ सहज ३ बलाढ्यो धीविक्रमैर्लोकमनीभिरामः । विनष्ट- तुल्यादरजो नरः स्याद्दुष्टारिपक्षस्य विनाशकश्च । मित्रे मित्रे ४ बन्ध भर्वाहनैः स्याद्धीनः सौख्यैर्मानसोत्थैश्च हीनः । ताताम्बादेर्नाशकारी नरो वै सेबाकारो भूपतेः कुत्- सितस्य । सूनौ ५ भानौ सूनुसौख्यस्वहीना दुर्गारण्य- क्ष्माधरेषूपरक्तः । मेधायुक्तो मन्त्रसम्प्राप्तसम्पत्स्वल्पा- युर्वै जायते नानवोऽयम् । कुमुदगहनशत्रौ शत्रुभावं ६ प्रपन्ने भवति नरपतिर्वा दण्डनेता धनाढ्यः । प्रबल- जठरवह्निर्भूरिकामो गुणी वै बलरिपुसहितः स्वात् पूरुषः केचिदेवम् । भार्य्याभावे ७ भास्करे चाभिभूतो मार्य्यामिर्वे हीनकान्तीरुगाढ्यः । भूपाद्बन्धै पीडितो- ऽमोर्गगामी सुश्रीहीनो मानवः शीलहीनः । निधनगे ८ नलिनोदयिते नरा नयनयार्विकलत्वयुतो भवेत् । तनु- धनात्मजजीवितसौख्यभागभिमतेन जनेन वियोजितः । धर्म ९ स्थिते घर्मकरे धनेन घनेन युक्तो बहुमित्रपुत्रः । मूदेववृन्दारकवृन्दभक्तिः पितृप्रियो वैरकरः समृद्धः । गगन १० गे गगनस्य मणौ नरो मतिधनात्मजवैभवशौर्य्य- युक् । रतिबलश्रुतकार्य्यसमृद्धिभाग् भवति वाहनवान् नृपसद्गुणः । प्राप्ति ११ स्थाने सप्तसप्तौ नरः स्यात् प्राप्त्या वित्तस्याथ वृद्ध्या समेतः । मन्त्री द्वेष्यः सद्बलः सिद्ध- कर्मा क्रूरो कान्तानिर्जितो वश्यभृत्यः । व्यये १२ सूर्थ्ये नरः काणः पितृद्वेषी बलोज्झितः । बन्ध्यापरिर्वह्व लङ्गः क्षुद्रस्तु पतितो भवत्” । मेषादिस्थ्गस्य तस्य फलं जातकशब्दे २०८८ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5328-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूर्य्यः, पुं, (सरति आकाशे सुवति कर्म्मणि लोकं प्रेरयति वा । सृ गतौ सूप्रेरणेवा + “राजसूय- सूर्य्यमृषोद्येति ।” ३ । १ । ११४ । इति क्यप्प्रत्ययेन माधुः ।) ग्रहविशेषः । अर्कपर्णः । इति मेदिनी ॥ बलिपुत्त्रः । इति केचित् ॥ (यथा, हरिवंशे । ३ । ७४ । “बलेः पुत्त्रशतञ्चासीत् बाणज्येष्ठं नराधिप । धृतराष्ट्रश्च सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चेन्द्रतापनः ॥”) दानवविशेषः । यथा, -- “अभवन् दनुपुत्त्राश्च वंशे ख्याता महासुराः । विप्रचित्तिप्रधानास्ते शतं तीव्रपराक्रमाः ॥ स्वर्भानुर्वृषपर्व्वा च कुहदश्च महासुरः । धृतराष्ट्रश्च सूर्य्यश्च दनुमानिन्द्रतापनः ॥” इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशः ॥ ग्रहविशेषस्य पर्य्यायो यथा । सूरः २ अर्य्यमा ३ आदित्यः ४ द्वादशात्मा ५ दिवाकरः ६ भास्करः ७ अहस्करः ८ व्रध्रः ९ प्रभाकरः १० विभा- करः ११ भास्वान् १२ विवस्वान् १३ सप्ताश्वः १४ हरिदश्वः १५ उष्णरश्मिः १६ विवर्त्तनः १७ अर्कः १८ मार्त्तण्डः १९ मिहिरः २० अरुणः २१ पृषा २२ द्युमणिः २३ तरुणिः २४ मित्रः २५ चित्रभानुः २६ विरोचनः २७ विभावसुः २८ ग्रहपतिः २९ त्विषाम्पतिः ३० अहःपतिः ३१ भानुः ३२ हंसः ३३ सहस्रांशुः ३४ तपनः ३५ सविता ३६ रविः ३७ । इत्यमरः । १ । ३ । २८ -- ३१ ॥ शृरः ३८ भगः ३९ वृध्नः ४० पद्मिनीवल्लभः ४१ हरिः ४२ दिनमणिः ४३ चण्डांशुः ४४ सप्त- मप्तिः ४५ गभस्तिमान् ४६ अंशुमाली ४७ काश्यपेयः ४८ खगः ४९ भानुमान् ५० लोक- लोचनः ५१ पद्मबन्धुः ५२ ज्योतिष्मान् ५३ अव्यथः ५४ तापनः ५५ चित्ररथः ५६ खमणिः ५७ दिवामणिः ५८ गभस्तिहस्तः ५९ हेलिः ६० पतङ्गः ६१ अर्च्चिः ६२ दिनप्रणीः ६३ षेदोद्यः ६४ कालकृतः ६५ ग्रहराजः ६६ [] तमोनुदः ६७ रसाधारः ६८ प्रतिदिवा ६९ ज्योतिःपीथः ७० इनः ७१ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ कर्म्मसाक्षी ७२ जगच्चक्षुः ७३ त्रयी- तपः ७४ प्रद्योतनः ७५ खद्योतः ७६ लोक- बान्धवः ७७ पद्मिनीकान्तः ७८ अंशुहस्तः ७९ पद्मपाणिः ८० हिरण्यरेताः ८१ पीतः ८२ अद्रिः ८३ अगः ८४ हरिवाहनः ८५ अम्ब- रीषः ८६ धामनिधिः ८७ हिमारातिः ८८ गोपतिः ८९ कुञ्जारः ९० प्लवगः ९१ सूनुः ९२ तमोपहः ९३ गभस्तिः ९४ । इति जटाधरः ॥ * ॥ अस्य वणः रक्तश्याममिश्रितः । स च पूर्व्वदिक्- पुरुष-क्षत्त्रियजाति-सत्त्वगुण-कटुरससिंहराशी नामधिपतिः । धान्यादिसुवर्णद्रव्यचतुष्पदगो- भूमिस्वामी । चतुष्कोणाकृतिः । मध्याह्वकाले प्रबलः । वृद्धः । रणचारी । तिक्तरसप्रियश्च । इति बृहज्जातकादयः ॥ * ॥ ग्रहयज्ञे तु । वर्त्तुलाकारः । मण्डलमध्यस्थः । अस्य जन्मभूमिः कलिङ्गदेशः । गोत्रः काश्यपः । वर्णः रक्तः । पूर्व्वमुखः । जातिः ब्राह्मणः । बलिर्गुडौदनम् । धूपो गुग्गुलुः । गन्धो रक्तचन्दनम । समित् अर्कः । अस्य ध्यानम् । “क्षत्त्रियं कांश्यपं रक्तं कालिङ्गं द्वादशाङ्गुलम् । पद्महस्तद्वयं पूर्व्वाननं सप्ताश्ववाहनम् । शिवाधिदैवतं ध्यायेद्वह्निप्रत्यधिदैवतम् ॥” अस्य मन्त्रः । “आकृष्णेन रजसा वर्त्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यञ्च हिरण्ययेन सविता रथेन देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥” दक्षिणा धेनुः । इति ग्रह- यागसंस्कारतत्त्वे ॥ * ॥ तस्योत्पत्त्यादिर्यथा, -- “अथान्तरीक्षादाभाष्य कश्यपं मुनिसत्तमम् । सतोयमेघगम्भीरा वागुवाचाशरीरिणी ॥ मारितञ्च यतः प्रोक्तमेतदण्डं त्वयादितिम् । तस्मान्मुने सुतस्तेऽयं मार्त्तण्डाख्यो भविष्यति ॥ सूर्य्याधिकारञ्च विभुर्ज्जगत्येष करिष्यति । हनिष्यत्यसुरांश्चायं यज्ञभागहरानरीन् ॥ देवा निशस्येति वचो गगनात् समुपागतम् । प्रहर्समतुलं याता दानवाश्च हतौजसः ॥ ततो युद्धाय दैतेयानाजुहाव शतक्रतुः । सह देवैर्मुदा युक्तो दानवाश्च तमभ्ययुः ॥ तेषां युद्धसभूद्घोरं देवानामसुरैः सह । शस्त्रास्त्रदीप्तिसंदीप्तसमस्तभुवनान्तरम् ॥ तस्मिन् युद्धे भगवता
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूर्य" आता है (60)
अवि सूर्यउषप सूर्यरवि सूर्यअगिर सूर्यअरूष सूर्यअर्क सूर्यतरणि सूर्यपीतु सूर्यभानु सूर्य । यौ॰—भानुजा । भानुतनया । भानुदिन । भानुभू । भानवार । आदिभासु सूर्यमहिर सूर्यसुवन सूर्यअह दिनइन 'इस' का बहुवचनभग योनिवच तोता । शुक पक्षीसव जल । पानीअवस दे॰ 'अवश्य'कपि बंदरकवि काव्य करनेवाला । यौ॰—कविज्येष्ठ । कविपुत्र । कविराज । कविश्रेष्ठजिन विष्णुतपन तपने की क्रिया या भाव । ताप । जलन । आँच । दाहतपस चंद्रमातपु अग्नि । आगधरण धारण । रखने , थामने, ग्रहण करने या सँभालने की क्रियापचत पकाया हुआपाथ अग्निपीथ पानीभाम क्रोधशूर वीर । बहादुर । सूरमासीर हलसुर देवताहंस ^अरणि प्रकार का वृक्ष । गनियार । अँगेयूअरुण लाल । रक्तअशिर हीराअसुर दैत्य । राक्षसआकाश अंतरिक्ष । आसमान । गगन । ऊँचाई पर का वह चारों और फैला हुआ अपार स्थान ज…उस्र किरण । मरीचि । रश्मिकंजर पेट । उदरकाशि तेज । प्रकाशखेलि क्रीड़ा । खेलतापन ताप देनावालापतंग पक्षी चिड़ियापांथ पथिकपारु अग्निपीयु काल । समयपेरु सागर । समुद्रभर्ग शिव । महादेव । शंकरमायु पित्तवाति वायुविहग पक्षी । चिड़ियासूनु पुत्र । संतानहरिण मृग । हिरनहेलि जाती हुई बारातअर्णव समुद्रउदरथि सागर । सिंधुकंजार मोरकलिंद बहेड़ाकषाकु अग्नि
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें