🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:33:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भास्कर
bhāskara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भास्कर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुवर्ण । सोना ।
२. सूर्य ।
३. अग्नि । आग ।
४. वीर ।
५. मदार का पेड़ ।
६. महादेव । शिव ।
७. ज्योतिष शास्त्र के आचार्य । इन्होंने सिद्धांतशिरोमणि आदि ज्योतिष के ग्रंथ रचे हैं ।
८. महाराष्ट्र ब्राह्मणों की एक प्रकार की पदवी ।
९. पत्थर पर चित्र और बेल बूटे आदि बनाने की कला । यौ॰— भास्करकर्म=दे॰ भास्कर्य । भास्करद्युति=विष्णु । भास्करप्रिय=लाल । एक रत्न । भास्करलवण=एक प्रकार का नमक या उसका मिश्रण जो एक औषध है । भास्करसप्तमी =माघ शुक्ल पक्ष की सप्तमी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भास्—कर mfn. (also भाः-कर, Pāṇ. viii, 3, 46, Sch.) ‘making light’, shining, glittering, bright, MBh.; Bhartṛ. (v.l. भासुर and ˚स्वर)
भास्—कर m. (ifc. f(आ). ) the sun, TĀr. &c. &c.
भास्—कर m. N. of Śiva, MBh.
fire, L.
a hero, L.
Calotropis Gigantea, L.
(also with दिक्षित, पण्डित, भट्ट, मिश्र, शास्त्रिन्, आचार्य &c.) N. of various authors (esp. of a celebrated astronomer, commonly called Bhāskarācārya q.v.)
often found at the end of names (e.g. ज्ञान-भ्˚, ब्रह्मण्य-भ्˚ &c.)
भास्—कर n. gold, L.
a kind of breach (made by thieves in a wall), Mṛcch.
N. of a Tīrtha, Cat.
भास्-कर &c. See 2. भास्, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (756,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भास्कर पु० भासं करोति भास् + कृ--टच् वरक० । १ सूर्य्ये [] २ अग्नौ मेदि० ३ वीरे धरणिः । ४ अर्कवृक्षे ५ सिद्धान्तशिरो- मणिग्रन्थकृत्पण्डिते । ६ स्वर्णे न० राजनि० । ७ महा- देवे पु० भा० आनु० ८ अ० । ८ भास्करेण कृते पक्वलवण- भेदे न० चक्रदत्तः । भास्करलवणशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4669-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भास्करं, क्ली, (भाः करोतीति । कृ + “दिवा- विभानिशाप्रभा भास्करान्तानन्तादीति ।” ३ । २ । २१ । इति टः ।) सुवर्णम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
भास्करः, पुं, (भाः करोतीति । कृ + “दिवा- विभेति । ३ । २ । २१ । इति टः ।) सूर्य्यः । (यथा, मनौ । २ । ४८ । “प्रतिगृह्येप्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् । प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद्भैक्ष्यं यथाविधि ॥”) अग्निः । इति मेदिनी । रे, १९१ ॥ वीरः । इति घरणिः ॥ अर्कवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ भास्कराचार्य्यः । स च सिद्धान्तशिरोमण्यादि- ज्योतिर्ग्रन्थकर्त्ता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-510-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भास्कर" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें