🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:51:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भास्कर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भास्कर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भास्कर

अर्थ: सूर्य

संस्कृत: सूर्यः · पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

व्युत्पत्ति: भास्+करः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भास्कर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भास्कर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभास्करःभास्करौभास्कराः
द्वितीयाभास्करम्भास्करौभास्करान्
तृतीयाभास्करेणभास्कराभ्याम्भास्करैः
चतुर्थीभास्करायभास्कराभ्याम्भास्करेभ्यः
पञ्चमीभास्करात् / भास्कराद्भास्कराभ्याम्भास्करेभ्यः
षष्ठीभास्करस्यभास्करयोःभास्कराणाम्
सप्तमीभास्करेभास्करयोःभास्करेषु
सम्बोधनहे भास्करहे भास्करौहे भास्कराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भास्कर
भास्कर
bhāskara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भास्कर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुवर्ण । सोना ।
२. सूर्य ।
३. अग्नि । आग ।
४. वीर ।
५. मदार का पेड़ ।
६. महादेव । शिव ।
७. ज्योतिष शास्त्र के आचार्य । इन्होंने सिद्धांतशिरोमणि आदि ज्योतिष के ग्रंथ रचे हैं ।
८. महाराष्ट्र ब्राह्मणों की एक प्रकार की पदवी ।
९. पत्थर पर चित्र और बेल बूटे आदि बनाने की कला । यौ॰— भास्करकर्म=दे॰ भास्कर्य । भास्करद्युति=विष्णु । भास्करप्रिय=लाल । एक रत्न । भास्करलवण=एक प्रकार का नमक या उसका मिश्रण जो एक औषध है । भास्करसप्तमी =माघ शुक्ल पक्ष की सप्तमी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भास्—कर mfn. (also भाः-कर, Pāṇ. viii, 3, 46, Sch.) ‘making light’, shining, glittering, bright, MBh.; Bhartṛ. (v.l. भासुर and ˚स्वर)
भास्—कर m. (ifc. f(आ). ) the sun, TĀr. &c. &c.
भास्—कर m. N. of Śiva, MBh.
fire, L.
a hero, L.
Calotropis Gigantea, L.
(also with दिक्षित, पण्डित, भट्ट, मिश्र, शास्त्रिन्, आचार्य &c.) N. of various authors (esp. of a celebrated astronomer, commonly called Bhāskarācārya q.v.)
often found at the end of names (e.g. ज्ञान-भ्˚, ब्रह्मण्य-भ्˚ &c.)
भास्—कर n. gold, L.
a kind of breach (made by thieves in a wall), Mṛcch.
N. of a Tīrtha, Cat.
भास्-कर &c. See 2. भास्, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (756,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भास्कर पु० भासं करोति भास् + कृ--टच् वरक० । १ सूर्य्ये [] २ अग्नौ मेदि० ३ वीरे धरणिः । ४ अर्कवृक्षे ५ सिद्धान्तशिरो- मणिग्रन्थकृत्पण्डिते । ६ स्वर्णे न० राजनि० । ७ महा- देवे पु० भा० आनु० ८ अ० । ८ भास्करेण कृते पक्वलवण- भेदे न० चक्रदत्तः । भास्करलवणशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4669-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भास्करं, क्ली, (भाः करोतीति । कृ + “दिवा- विभानिशाप्रभा भास्करान्तानन्तादीति ।” ३ । २ । २१ । इति टः ।) सुवर्णम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
भास्करः, पुं, (भाः करोतीति । कृ + “दिवा- विभेति । ३ । २ । २१ । इति टः ।) सूर्य्यः । (यथा, मनौ । २ । ४८ । “प्रतिगृह्येप्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् । प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद्भैक्ष्यं यथाविधि ॥”) अग्निः । इति मेदिनी । रे, १९१ ॥ वीरः । इति घरणिः ॥ अर्कवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ भास्कराचार्य्यः । स च सिद्धान्तशिरोमण्यादि- ज्योतिर्ग्रन्थकर्त्ता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-510-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भास्कर" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भास्करभास्कर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भास्कर 📚 ➤ सूर्य
संस्कृत: सूर्यः · पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भास्कर 📚सुवर्ण । सोना🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भास्कर
सूर्य के नाम (१.३.३०) — सूर, सूर्य, अर्यमा, आदित्य, द्वादशात्मा, दिवाकर, अहस्कर, ब्रध्न

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • भास्कर = भास् + कर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें