🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सूर
sūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
—सूर (शब्द॰) । (ख) हिया थार कुच कनक कचुरा । जानहुँ दोऊ श्रीफल जूरा ।—जायसी (शब्द॰) ।
३. खिरनी । राजादनी वृक्ष ।
४. आँवला ।
५. कच्ची चिकनी सुपारी ।
६. द्रव्य । धन । उ॰—श्रीफल को अभिलाष प्रगट कवि कुल के जी में ।—केशव (शब्द॰) ।
सूर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ सूरी]
१. सूर्य । उ॰—सूर उदय आए रही दृगन साँझ सी फूलि ।—बिहारी (शब्द॰) ।
२. अर्कवृक्ष । आक । मदार ।
३. पंडित । आचार्य ।
४. सोम (को॰) ।
५. जैन धर्म में वर्तमान अवसर्पिणी के सत्रहवें अर्हत् कुंथु के पिता का नाम ।
६. मसूर ।
७. राजा । नायक (को॰) ।
सूर २ संज्ञा पुं॰ [देशश्त]
१. भक्त कवि सूरदास । उ॰—कछु संछेप सूर बरनत अब लघु मति दुर्बल बाल ।—सूर (शब्द॰) ।
२. नेत्र- विहीन व्यक्ति । दृष्टिरहित व्यक्ति । अंधा । विशेष—सूरदास अंधे थे, इससे 'अंधा' के अर्थ में यह शब्द प्रचलित हो गया है ।
३. छप्पय छंद के ७१ भेदों में से ५५वें भेद का नाम जिसमें १६ गुरु, १२० लघु, कुल १३६ वर्ण और १५२ मात्राएँ होती हैं ।
सूर पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शूर, प्रा॰ सूर, अथवा सं॰ सूर (= नायक)] शूरवीर । बहादुर । उ॰—सूर समर करनी करहिं कहिं न जनावहिं आप ।—तुलसी (शब्द॰) ।
सूर पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शुकर, प्रा॰ सूअर]
१. सूअर ।
२. भूरे रंग का घोड़ा ।
सूर पु ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शूल, प्रा॰ सूल (= सूर)] दे॰ शूल । उ॰—(क) कर बरछी विष भरी सूरसुत सूर फिरावत ।— गोपाल (शब्द॰) । (ख) दादू सिख स्त्रवनन सुना सुमिरत लागा सूर ।—दादू॰ (शब्द॰) ।
सूर ६ संज्ञा पुं॰ [देश॰] पठानों की एक जाति । जैसे—शेरशाह सूर । उ॰—जाति सूर औ खाँड़ै सूरा ।—जायसी (शब्द॰) ।
सूर ७ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सूर (= सूर्य)] हठयोग साधना में चंद्रमा में स्रवित होनेवाले अमृत का शोषण करनेवाला द्वादश कला- युक्त सूर्य । पिंगला नाड़ी का दूसरा नाम । उ॰—उलटिवा सूर गगन भेदन किया, नवग्रह डंक छेदन किया, पोबिया चंद जहाँ कला सारी ।—रामानंद॰, पृ॰ ४ ।
सूर ८ संज्ञा पुं॰ [अ॰] नरसिंहा नामक बाजा । उ॰—कब्र में सोए हैं महशर का नहीं खटका 'रसा' । चौंकनेवाले हैं कब हम सूर की आवाज से । विशेष—मुसलमानों के अनुसार हजरत असाफील प्रलय या कया- मत के दिन मुरदों को जिलाने के लिये इसे फूँककर बजाते हैं ।
सूर ९ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰]
१. लाल वर्ण । लाल रंग ।
२. प्रसन्नता । मोद । हर्ष ।
३. अफगानिस्तान का एक नगर और एक जाति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सूर m. the sun, RV.; AV.
Calotropis Gigantea (= अर्क), MW.
a wise or learned man, teacher (= सूरि), L.
N. of the father of Kunthu (the 17th Arhat of the present Avasarpiṇī), L.
of various authors (also with भट्ट and मिश्र), Cat.
2. सूर m. (fr. √ 1. सू) an inciter, propeller, RV. i, 121, 7 (Sāy.)
3. सूर m. (fr. √ 3. सु) the Soma-juice flowing from the Soma press, RV.; AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1243,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूरः [सुवति प्रेरयति कर्मणि लोकानुदयेन, सू-क्रन्; Uṇ. 2. 24] 1 The sun. --2 The Arka plant. --3 The Soma. --4 A wise or learned man. --5 A hero, king. --Comp. --चक्षुस् a. radiant as the sun. --सुतः an epithet of Saturn. --सूतः the charioteer of the sun, i. e. Aruṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1135-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूर पु० सवति प्रेरयति कर्मणि लोकानुदयेन सू--क्रन् । १ सूर्य्ये २ अर्कवृक्षे च अमरः । सूर--क । ३ पण्डिते ४ जिनभेदे पु० हेमच० । “सूर्य्योदयं विना नैव स्यान- दानादिका क्रिया” स्मृत्युक्तेस्तस्योदयेन लोकानां सर्वकर्म- प्रवर्त्तकत्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5327,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूरः, पुं, (सूते जगदिति । सू + “सुसूधाञ्- गृधिभ्यः क्रन् ।” उण० २ । २४ । इति क्रन् ।) सूर्य्यः । (यथा, ऋग्वेदे । १ । १६३ । २ । “सूरादश्वं वसवो निरतष्ट ॥”) अर्कवृक्षः । इत्यमरः । १ । ३ । २८; २ । ४ । ८० ॥ वृत्ता- र्हत्पितृविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ पण्डितः । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-395-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूर" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें