🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:58:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्णव
arṇava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्णव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समुद्र ।
२. सूर्य ।
३. इंद्र ।
४. अंतरिक्ष ।
५. दंडक वृत्त का एक भेद जिसके प्रत्येक चरण में
२. नगण और ९ रगण होते हैं । यह प्रचित का एक भेद है ।
६. चार की संख्या ।
७. रत्न । मणि । जवाहिर ।
८. प्रवाह । धारा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्णव mfn. agitated, foaming, restless, RV.; VS.; AV.
अर्णव (अस्), m. a wave, flood, RV.
the foaming sea, RV.; VS.
the ocean of air (sometimes personified as a demon with the epithet महान् or तनयित्नुस्), RV.; AV.
अर्णव (अस्, rarely अम् [MBh. xiii, 7362]), m. n. the sea
(hence) the number, ‘four’, Sūryas.
N. of two metres (cf. अर्ण, m.), N. of wk. on jurisprudence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (90,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्णव a. Being agitated, foaming, restless (Ved.); full of water (Sāy.). --वः [अर्णांसि संति यस्मिन्, अर्णस्-व सलोपः P. V. 2. 109 Vārt.]. 1 A stream, flood, wave. --2 The (foaming) sea, ocean (fig. also); शोक˚ ocean of grief; so चिंता˚; जन˚ ocean of men; संसारार्णवलंघन Bh. 3. 10. --3 The ocean of air. --4 N. of a metre. --5 N. of the sun or Indra (as givers of water). --Comp. --अंतः the extremity of the ocean. --उद्भवः {1} N. of a plant अग्निजार. {2} the moon. --(वा) Lakṣmī. --(वं) nectar. --ज a. sea-born, marine. (--जं, जः) cuttle-fish. --पोतः, --यानं a boat or ship. --मंदिरः {1} ‘inhabiting the ocean’, N. of Varuṇa, regent of the waters. {2} N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0165-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्ण्णव पु० अर्णाँसि सन्त्यस्मिन् अर्णस् + व सलोपः । १ समुद्रे । “यादोरत्नैरिवार्ण्णवः” रघुः “कृष्णार्ण्ण वाभ्यर्णचरैकहंसः” माघः २ उदकयुक्ते त्रि० “ततः समुद्रादर्णवात्” सन्ध्यामन्त्रः “तिरः समुद्रमर्णवम्” ऋ० १, १९, ७ । “अर्णवमुदक- [] युक्तम्” भा० । अर्णांसि दातृवेनास्त्यस्य मतुप् सलोपः । जलदातरि ३ सूर्य्ये ४ इन्द्रे च “आदित्याज्जायते वृष्टिः” गीतोक्तेः सूर्य्यस्य पर्जन्याघिपत्वाच्च शक्रस्य जलदातृत्वात्तथात्वम् । “सभानुरर्ण्णवो नृचक्षाः” ऋ० ३, ५१, २ “शतक्रतुमर्ण्णवं शाकियं नरम्” ३, ३, ५, १, २, अर्ण्णवं पर्ज्जन्यात्मनोदकवन्तम्” भा० । ५ सजले च । “अजएकपादनमितुरर्ण्णवम्” ऋ० १०, ६६, ११ । “ब्रह्म- लोके, एतादेवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्ण्णवे” ऐ० ब्रा० । अस्य समुद्रावाचित्वेन क्षीरार्णवः जलार्णवः लवणार्ण्णवः इत्यादौ आधारतामात्रबोधः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्णवः, पुं, (अर्णांसि जलानि सन्त्यस्मिन्, अर्णसो- लोपश्चेति वः सलोपश्च ।) समुद्रः । इत्यमरः ॥ (“अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-104-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें