🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:52:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्णव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्णव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्णव

अर्थ: समुद्र,सागर

संस्कृत: समुद्रः · पर्याय: समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति

व्युत्पत्ति: अर्णांसि सन्ति यस्मिन्-अर्णस्+व,सुलोपः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्णव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अर्णव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर्णव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअर्णवःअर्णवौअर्णवाः
द्वितीयाअर्णवम्अर्णवौअर्णवान्
तृतीयाअर्णवेनअर्णवाभ्याम्अर्णवैः
चतुर्थीअर्णवायअर्णवाभ्याम्अर्णवेभ्यः
पञ्चमीअर्णवात् / अर्णवाद्अर्णवाभ्याम्अर्णवेभ्यः
षष्ठीअर्णवस्यअर्णवयोःअर्णवानाम्
सप्तमीअर्णवेअर्णवयोःअर्णवेषु
सम्बोधनहे अर्णवहे अर्णवौहे अर्णवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्णव
अर्णव
arṇava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्णव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समुद्र ।
२. सूर्य ।
३. इंद्र ।
४. अंतरिक्ष ।
५. दंडक वृत्त का एक भेद जिसके प्रत्येक चरण में
२. नगण और ९ रगण होते हैं । यह प्रचित का एक भेद है ।
६. चार की संख्या ।
७. रत्न । मणि । जवाहिर ।
८. प्रवाह । धारा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्णव mfn. agitated, foaming, restless, RV.; VS.; AV.
अर्णव (अस्), m. a wave, flood, RV.
the foaming sea, RV.; VS.
the ocean of air (sometimes personified as a demon with the epithet महान् or तनयित्नुस्), RV.; AV.
अर्णव (अस्, rarely अम् [MBh. xiii, 7362]), m. n. the sea
(hence) the number, ‘four’, Sūryas.
N. of two metres (cf. अर्ण, m.), N. of wk. on jurisprudence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (90,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्णव a. Being agitated, foaming, restless (Ved.); full of water (Sāy.). --वः [अर्णांसि संति यस्मिन्, अर्णस्-व सलोपः P. V. 2. 109 Vārt.]. 1 A stream, flood, wave. --2 The (foaming) sea, ocean (fig. also); शोक˚ ocean of grief; so चिंता˚; जन˚ ocean of men; संसारार्णवलंघन Bh. 3. 10. --3 The ocean of air. --4 N. of a metre. --5 N. of the sun or Indra (as givers of water). --Comp. --अंतः the extremity of the ocean. --उद्भवः {1} N. of a plant अग्निजार. {2} the moon. --(वा) Lakṣmī. --(वं) nectar. --ज a. sea-born, marine. (--जं, जः) cuttle-fish. --पोतः, --यानं a boat or ship. --मंदिरः {1} ‘inhabiting the ocean’, N. of Varuṇa, regent of the waters. {2} N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0165-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्ण्णव पु० अर्णाँसि सन्त्यस्मिन् अर्णस् + व सलोपः । १ समुद्रे । “यादोरत्नैरिवार्ण्णवः” रघुः “कृष्णार्ण्ण वाभ्यर्णचरैकहंसः” माघः २ उदकयुक्ते त्रि० “ततः समुद्रादर्णवात्” सन्ध्यामन्त्रः “तिरः समुद्रमर्णवम्” ऋ० १, १९, ७ । “अर्णवमुदक- [] युक्तम्” भा० । अर्णांसि दातृवेनास्त्यस्य मतुप् सलोपः । जलदातरि ३ सूर्य्ये ४ इन्द्रे च “आदित्याज्जायते वृष्टिः” गीतोक्तेः सूर्य्यस्य पर्जन्याघिपत्वाच्च शक्रस्य जलदातृत्वात्तथात्वम् । “सभानुरर्ण्णवो नृचक्षाः” ऋ० ३, ५१, २ “शतक्रतुमर्ण्णवं शाकियं नरम्” ३, ३, ५, १, २, अर्ण्णवं पर्ज्जन्यात्मनोदकवन्तम्” भा० । ५ सजले च । “अजएकपादनमितुरर्ण्णवम्” ऋ० १०, ६६, ११ । “ब्रह्म- लोके, एतादेवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्ण्णवे” ऐ० ब्रा० । अस्य समुद्रावाचित्वेन क्षीरार्णवः जलार्णवः लवणार्ण्णवः इत्यादौ आधारतामात्रबोधः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0366-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्णवः, पुं, (अर्णांसि जलानि सन्त्यस्मिन्, अर्णसो- लोपश्चेति वः सलोपश्च ।) समुद्रः । इत्यमरः ॥ (“अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-104-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्णवअर्णव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्णव 📚 ➤ समुद्र,सागर
संस्कृत: समुद्रः · पर्याय: समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्णव 📚समुद्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अर्णव
समुद्र के नाम (१.१०.१) — समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वान्, उदधि, सिन्धु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें