🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:38:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सागर
sāgara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सागर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] १ समुद्र । उदधि । जलधि । दे॰ समुद्र । विशेष—ऐसा माना जाता है कि राजा सगर के नाम पर 'सागर' शब्द पड़ा ।
२. बड़ा तालाब । झील । जलाशय ।
३. संन्यासियों का एक भेद ।
४. एक प्रकार का मृग ।
५. चार की संख्या (को॰) ।
६. दस पद्म की संख्या (को॰) ।
७. एक नाम । नागदैत्य (को॰) ।
८. गत उत्सर्पिणी के तीसरे अर्हत ।
९. सगर के पुत्र (को॰) । मुहा॰—सागर उमड़ना = आधिक्य होना । मात्रा में अत्यधिक होना । उ॰—सागर उमड़ा प्रेम का खेवटिया कोइ एक । सब प्रेमी मिलि बूड़ते जो यह नहिं होता टेक ।—कबीर सा॰ सं॰, पृ॰ ५१ ।
सागर २ वि॰ सागर संबंधी । समुद्र संबंधी ।
सागर ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ सागर]
१. प्याला । खोरा ।
२. शराब का प्याला । उ॰—बचन का पी सागर सुराही अकल । भर्या मद फिरा सत अजाँ में नवल ।—दक्खिनी॰, पृ॰ २६७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सागर m. (ifc. f(आ). ; fr. 2. स-गर) the ocean (said to have been named so by Bhagīratha after his son Sagara [see 2. स-गर, p. 1125]; another legend asserts that the bed of the ocean was dug by the sons of Sagara; 3 or 4 or 7 oceans are reckoned, cf. 1. सम्-उद्र; सागरस्य फेनः = समुद्रफ्˚), Mn.; MBh. &c.
an ocean (as expressing any vast body or inexhaustible mass; often ifc. cf. गुण-शोक-, संसार-स्˚)
a symbolical expression for the number, ‘four’ (like other words signifying ‘ocean’), Gaṇit.
a partic. high number (= 10 Padmas), Pur.
a sort of deer, L.
N. of a serpent-demon, Kāraṇḍ.
(with Jainas) of the third Arhat of the past Utsarpiṇī, L.
of one of the 10 orders of mendicants traced back to disciples of Śaṃkarācārya, Cat.
of various persons, HPariś.
of two authors and of a wk. on Dharma, Cat.
of a place, ib.
(pl.) the sons of Sagara, MBh.; R.
सागर n. N. of a town, Buddh.
सागर mf(ई)n. relating to the sea, marine, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1198,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सागरः [सगरेण निर्वृत्तः अण्] 1 The ocean, sea; सागरः सागरोपमः; (fig. also); दयासागर, विद्यासागर &c.; cf. सगर. --2 The number ‘four’ or ‘seven’. --3 A kind of deer. --Comp. --अनुकूल a. situated along the seacoast. --अंत a. bounded by the sea, sea-girt. --अंबरा, --नेमिः, मेखला the earth. --आलयः N. of Varuṇa. --उत्थं sea-salt. --गा {1} a river. {2} the Ganges. --गामिनी a river. --प्लवनं navigating (the ocean).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1113-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सागर पु० सगरेण निर्वृत्तः अण् । १ समुद्रे अमरः । २ मृग- भेदे पुंस्त्री० शब्दच० । ३ संख्याभेदे संख्याशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5274,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सागरः, पुं, (सगरस्य राज्ञोऽयमिति । सगर + अण् ।) समुद्रः । इत्यमरः । १ । १० । १ ॥ सगरेणावतारितत्वात् तस्यायमिति ष्णे सागरो दन्त्यादिः । क्षीरोदादिष्वप्युपमया सागरव्यप- देशः इति भट्टाः । इति भरतः ॥ स तु सप्त- विधः । यथा, -- “लवणः क्षीरसंज्ञश्च घृतोदो दधिसंज्ञकः । सुरोदेक्षुरसोदौ च स्वादूदः सप्तमो भवेत् ॥ चत्वारः सागराः ख्याताः पुष्करिण्यश्च ताः स्मृताः ॥” इत्याद्य वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥ * ॥ (सगरस्यापत्यं पुमानिति । सगर + अण् । सगरपुत्त्रः । यथा, महाभारते । ३ । १०७ । ७ । “वध्यमानास्ततो लोकाः सागरैर्मन्दबुद्धिभिः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहिताः सर्व्वदैवतैः ॥”) मृगविशेषः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ दशपद्म- संख्या । यथा, -- “विन्दः खर्व्वो निखर्व्वश्च शङ्खपद्मौ च सागरः ॥” इति ब्रह्माण्डपुराणम् ॥ (सागरस्येदमिति । सागरसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, हरिवंशे । ५३ । ३८ । “आधत्स्व सरितां नाथ त्यक्त्वेमां सागरीं तनुम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-324-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सागर" आता है (55)
पेरु सागर । समुद्रसमीच जलनिधि । समुद्र । सागरअब्धि समुद्र । सागरउदरथि सागर । सिंधुकचंगल समुद्र । सागरकूपार सागर । समुद्रअप्पति सागर । समुद्रतोयधि समुद्र । सागरअंबुधि समुद्र । सागरमहोदधि समुद्र । सागरअपांनाथ सागर । समुद्रतोयनिधि समुद्र । सागरधुनीनाथ सागर । समुद्रपारापार समुद्र । सागरस्रोतईश नदियों का स्वामी, समुद्र । सागरअंभोनिधि समुद्र । सागरअंबुनिधि समुद्र । सागरशैलशिविर समुद्र । सागर । विशेष—कहते हैं, जब इंद्र ने पर्वतों पर चढाई की थी, तब …सरिन्नाथ सागरतोयालय समुद्र । सागरस्तंभि समुद्र । सागरअंबुनाथ समृद्र । सागरशुद्धोद समुद्र । सागरसलिलाकर समुद्र । सागरअर्णवपति सागर । समुद्रचंद्रजनक समुद्र । सागरनदनदीपति सागर । समुद्रसरिद्वत् समुद्र । सागरअर्णोनिधि सागर । समुद्रसलिलार्णव समुद्र । सागरअबुप समुद्र । सागरबह्र समुद्र । सागरजलरास पु संज्ञा पुं॰ समुद्र । जल का पुंजीभूत रूप । सागरपोखरा वह जलाशय जो खोदकर बनाया गया हो । तालाब । सागरमितद्र समुद्र । सागरलबणांभ समुद्र । सागरवाराशि सागर । समुद्रअबुराशि जल की राशी अर्थात् समुद्र । सागरशाकवल्ली लताकरंज । सागर । गोटादधि दही । जमाया हुआ दूधअपार जिसका पार न हो । सीमारहित । असीम । अनंत । बेहददारद एक प्रकार का विष जो दरद देश में होता हैसारथि रथादि का चलानेवाला । सूत । रथ- नागरसिंधु नद । नदीकूलंकष तट को छूनेवालासमुद्र वह जलराशि जो पृथ्वी को चारों ओर से घेरे हुए है और जो इस पृथ्वीतल के प्…कुस्तुभ विष्णुतीर्थंकर जौनियों के उपास्य देव जो देवताओं से भी श्रेष्ठ और सब प्रकार के दोषों स…सलिलराशि जलाशय । जलाधारपेयु अग्नि । अनलसलिलपति जल के स्वामी—वरुणसलिलराज जल का स्वामी, वरुणरत्नराशि हीरा जवाहरातों का ढेरबहर पु ^१ क्रि॰ वि॰ दे॰ 'बाहर'सायर † ^१ संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें