🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:54:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समुद्र
samudra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सरस्वान् (3.3.64) नद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समुद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जलराशि जो पृथ्वी को चारों ओर से घेरे हुए है और जो इस पृथ्वीतल के प्रायः तीन चतुर्थांश में व्याप्त है । सागर । अंबुधि । विशेष—यद्यपि समस्त संसार एक ही समुद्र से घिरा हुआ है, तथापि सुभीते के लिये उसके पाँच बड़े भाग कर लिए गए हैं; और इनमें से प्रत्येक भाग सागर या महासागर कहलाता है । पहला भाग जो अमेरिका से यूरोप और अफ्रिका के मध्य तक विस्तृत है, एटलांटिक समुद्र (सागर या महासागर भी) कहलाता है । दूसरा भाग जो अमेरिका और एशिया के मध्य में है, पैसिफिक या प्रशांत समुद्र कहलाता है । तीसरा भाग जो अफ्रिका से भारत और आस्ट्रेलिया तक है, इंडियन या भारतीय समुद्र हिंद महासागर कहलाता है । चौथा समुद्र जो एशिया, यूरोप और अमेरिका, उत्तर तथा उत्तरी ध्रुव के चारो ओर है, आर्कटिक या उत्तरी समुद्र कहलाता है और पाँचवा भाग जो दक्षिणी ध्रुव के चारो और है, एंटार्कटिक या दक्षिणी समुद्र कहलाता है । परंतु आजकल लोग प्रायः उत्तरी और दक्षिणी ये दो ही समुद्र मानते हैं, क्योंकि शेष तीनों दक्षिणी समुद्र से बिलकुल मिले हुए है; दक्षिण की ओर उनकी कोई सीमा नहीं है । समुद्र के जो छोटे छोटे टुकड़े स्थल में अंदर की ओर चले जाते हैं, वे खाड़ी कहलाते हैं । जैसे,—बंगाल की खाड़ी । समुद्र की कम से कम गहराई प्रायः बारह हजार फुट और अधिक से अधिक गहराई प्रायः तीस हजार फुट तक है । समुद्र में जो लहरें उठा करती हैं, उनका स्थल की ऋतृओं आदि पर बहुत कुछ प्रभाव पड़ता है । भिन्न भिन्न अक्षांशों में समुद्र के ऊपरी जल का तापमान भी भिन्न होता है । कहीं तो वह ठंढा रहता है, कहीं कुछ गरम और कहीं बहुत गरम । ध्रुवों के आसपास उसका जल बहुत ठंढा और प्रायः बरफ के रूप में जमा हुआ रहता है । परंतु प्रायः सभी स्थानों में गहराई की ओर जाने पर अधिकाधिक ठंढा पानी मिलता है । गुण आदि की दृष्टि से समुद्र के सभी स्थानों का जल बिलकुल एक सा और समान रूप से खारा होता है । समुद्र के जल में सब मिलाकर उन्तीस तरह के भिन्न भिन्न तत्व हैं, जिनमें क्षार या नमक प्रधान है । समुद्र के जल से बहुत अधिक नमक निकाला जा सकता है, परंतु कार्यतः अपेक्षाकृत बहुत ही कम निकाला जाता है । चंद्रमा के घटने बढ़ने का समुद्र के जल पर विशेष प्रभाव पड़ता है और उसी के कारण ज्वार भाटा आता है । हमारे यहाँ पुराणों में समुद्र की उत्पत्ति के संबंध में अनेक प्रकार की कथाएँ दी गई हैं और कहा गया है कि सब प्रकार के रत्न समुद्र से ही निकलते हैं; इसी लिये उसे 'रत्नाकर' कहते हैं । पर्या॰—समुद्र । अब्धि । अकूपार । पारावार । सरित्पति । उदन्वान् । उदधि । सिंधु । सरस्वान् । सागर । अर्णव । रत्नाकर । जलनिधि । नदीकांत । नदीश । मकरालय । नीरधि । नीरनिधि । अंबुधि । पाथोधि । निधि । इंदुजनक तिमिकोष । क्षीराब्धि । मितद्रु । वाहिनीपति । जलधि । गंगाधर । तोयनिधि । दारद । तिमि । महाशय । वारिराशि । शैलशिविर । महीप्राचीर । कंपति । पयोधि । नित्य । आदि आदि ।
२. किसी विषय या गुण आदि का बहुत बड़ा आगार ।
३. बहुत बड़ी संख्या का वाचक शब्द (को॰) ।
४. शिव का एक नाम (को॰) ।
५. चार की संख्या (को॰) ।
६. नक्षत्रों और ग्रहों की एक विशेष प्रकार स्थिति (को॰) ।
७. एक प्राचीन जाति का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-उद्र m. (n. only, RV. vi, 72, 3; ifc. f(आ). cf. उद्र, अन्-उद्र; for स-मुद्र See p. 1168, col. 2) ‘gathering together of waters’, the sea, ocean (in Veda also ‘the aerial waters’, ‘atmospheric ocean or sky’ [cf. Naigh. i, 3]; in VP. ii, 4, seven circular concentric [elsewhere 3 or 4] oceans are named, viz. लवण, ‘salt-water’; इक्षु, ‘syrup’; सुरा, ‘wine’; घृत, ‘clarified butter’; दधि, ‘curds’; दुग्ध, ‘milk’; जल, ‘fresh water’; in later language the Ocean is often personified as king of the rivers), RV. &c. &c.
N. of the number, four (four principal oceans being reckoned by some, one for every quarter of the sky), Gaṇit.
a large Soma vessel, RV. vi, 69, 6; ix, 29, 3 &c.
N. of an immensely high number (1 with 14 cyphers), TS.; ŚāṅkhŚr.; MBh.
a partic. configuration of the stars and planets (when the 7 pl˚ are situated in the 2nd, 4th, 6th, 8th, 10th and 12th houses), VarBṛS.
= रुक्म, VS., Sch.
N. of Śiva, MBh.
of a Daitya, Hariv.
of various authors (also with सूरि), Cat.
of the son of a merchant born on the sea, Buddh.
of other men, HPariś.
of a wk. quoted by Padmanābha, Cat.
of a place, ib.
सम्-उद्र m. n. N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
of various metres, TS.; Nidānas. &c.
स-मुद्र mf(आ)n. (for सम्-उद्र See p. 1166, col. 3) having a stamp or seal, stamped, sealed, marked, Mn.; Yājñ.; Mudr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समुद्र a. Sealed, bearing a seal, stamped; समुद्रो लेखः. --द्रः 1 The sea, ocean. --2 An epithet of Śiva. --3 The number ‘four’. --द्रा 1 The plant zedoary. --2 The Śamī tree. --Comp. --अंतः -तं {1} the sea-shore. {2} nutmeg. --अंता {1} the cotton-plant. {2} the earth. --अंबरा the earth. --अरुः, --आरुः {1} a crocodile. {2} a large fabulous fish. {3} Rāma's bridge; cf. रामसेतु. --कफः, --फेनः the cuttle fish-bone. --कांता a river. --कुक्षिः the shore of the sea. --ग a. sea-faring. --(गः) {1} a seatrader. {2} a seaman, a sea-farer; so समुद्रगामिन् --यायिन् &c. --(गा) a river. --गृहं a summer-house built in the midst of water. --चुलुकः an epithet of Agastya. --नवनीतं {1} the moon. {2} ambrosia, nectar. --मेखला, --रसना, --वसना the earth. --यानं {1} a seavoyage. {2} a vessel, ship, boat. --यात्रा a sea-voyage. --यायिन् a. see समुद्रम. --योषित् f. a river. --वह्निः submarine fire. --वेला {1} the ocean-tide. {2} an ocean-wave. {3} the sea-coast line. --सुभगा the Ganges.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1101-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समुद्र पु० सम् + उन्द--क्लेदने रक, सम् + उद् + रा--क वा । १ स्वनामख्याते प्रचुरजले सागर अमरः । सह मुद्रया २ मुद्रासहिते त्रि० “बभौ मरुत्वान् विकृतः समुद्रः बभौ मरुत्वान् विकृतः समुद्रः” इति भट्टिः । ३ शट्यां ४ शम्याञ्च स्त्री टाप् राजनि० । सागरस्य व्रह्मणो मेढ्रात् उद्भवः “आस्यात् वाक्, सिन्धवो म्रेढ्रात्” भाग० ३ । १२ अ० । स च सप्तविधः “लवणेक्षुसुरासर्पिर्दघिदुग्ध- जलार्णवाः” समुद्रनामनिरुक्तिः तद्वृद्ध्यादिकारणञ्च मत्स्यपु० १२२ अ० उक्तं यथा “अपाञ्चैव समुद्रेकात् समुद्र इति संज्ञितः । उदयतीन्दौ पूर्ण तु समुद्रः पूर्य्यते सदा । प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयतेऽस्तमिते च वै । आ- पूर्य्यमाणो ह्युदधिरात्मनैवापि पूर्य्यते । ततो वै क्षीय- माणे तु स्वात्मन्येव ह्यपां क्षयः । उद्दीप्यन्तेऽग्निसंयोगा दुखास्वापो यथा स्वयम् । तथा स्वतः समुद्रोऽपि व- र्द्धते शशिनोद्रये । अन्यूनानतिरिक्तात्वात् वर्द्धन्त्यापो ह्रसन्ति च । उदयेऽस्तमये चेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । क्षयवृद्धी समुद्रस्य शशिवृद्धिक्षये तथा । दशोत्तराणि पञ्चाहुरङ्गुलानां शतानि च । अपां वृद्धिः क्षयो दृष्ट समुद्राणान्तु पर्वसु” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5237,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समुद्र" आता है (60)
धेन समुद्रपार किसी दूर तक फैली हुई वस्तु के विशेषतः नदी, समुद्र, झील, ताल आदि जलाशयो…उदधि समुद्र । यौ॰—उदधिजा । उदधितनय । उदधितिय । उदधिमल । उदधिमेखला । उदधिवस्…तरंत समुद्रतिमि समुद्र में रहनेवाला मछली के आकार का एक बड़ा भारी जंतु । विशेष—लोगों का…तीवर समुद्रपुरण समुद्रपेरु सागर । समुद्रसमीच जलनिधि । समुद्र । सागरअब्धि समुद्र । सागरअर्णव समुद्रकचंगल समुद्र । सागरकूपार सागर । समुद्रअकूपार समुद्रअप्पति सागर । समुद्ररत्नाकर समुद्रमीर समुद्रजलधि समुद्रनदीन समुद्रवांक समुद्रतोयधि समुद्र । सागरनीरधि समुद्रपयोधि समुद्रवारीश समुद्रअंबुधि समुद्र । सागरअंभोधि अंबुधि । समुद्रजलनिधि समुद्रपाथोधि समुद्रमकराकर समुद्र । (डिं॰)मकरालय समुद्रमहोदधि समुद्र । सागरवारिधि समुद्रअपांनाथ सागर । समुद्रअवारपार समुद्रतोयनिधि समुद्र । सागरदध पु † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'दधि'वा विकल्प या संदेहवाचक शब्द । या । अथवापरु पर्वत । पहाड़भरु पु ^२ संज्ञा पुं॰ बोझ । वजन । बोझाअपार जिसका पार न हो । सीमारहित । असीम । अनंत । बेहदअविष जो बिषैला न हो । बिषहीनतरीष सूखा गोबरतर्ष अभिलाषातविष स्वर्गदभ्र अल्प । थोड़ा । कमनिधि गड़ा हुआ खजाना । खजाना । विशेष—पृथ्वी में गढ़ा हुआ धन यदि राजा को मिले…वप्रि क्षेत्रसारथि रथादि का चलानेवाला । सूत । रथ- नागरसिंधु नद । नदीकूलंकष तट को छूनेवालाअव्यथिष सूर्यकुस्तुभ विष्णुजलधर बादलजलपति वरुणतावीष सोना । स्वर्णभूगोल पृथ्वीमहाशय उच्च आशयवाला व्यक्ति । महानुभाव । महात्मा । सज्जनगंगाधर शिव । महादेवमकरांक कामदेवजलार्णव वर्षाकाल । बरसात
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें