🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:54:18 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नद
nada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सरस्वान् (3.3.64) समुद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़ी नदी अथवा ऐसी नदी जिसका नाम पुल्लिंगवाची हो; जैसे सोन, दामोदर, ब्रह्मपुत्र । उ॰— मिल्यो महानत सोन सुहावन ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. एक ऋषि का नाम ।
३. समुद्र (को॰) ।
४. मेघ । बादल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नद m. a roarer, bellower, thunderer, crier, neigher &c. (as a cloud, horse, bull, met. a man, i, 179, 4), RV.
N. of RV. viii, 58, 2 (beginning with नदम्), ŚBr.; ŚāṅkhŚr.
a river (if thought of as male ifc. ind (-नदम्). ; cf. नदी), Mn.; MBh. &c.
= नड, reed, RV. i, 32, 8
(accord. to some also, ‘the penis’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (526,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नदः [नदति शब्दायते-अच्] 1 A river. great river (such as the Indus); Śi. 4. 66 (where Malli. remarks: --प्राक्स्रेतसो नद्यः प्रत्यक्स्रोतसो नदानर्मदां विनेत्यहुः). --2 A stream, flowing stream, rivulet; Ki. 5. 27. --3 The ocean. --4 Ved. A horse. --5 A cloud. --6 A praiser (ऋषि). --Comp. --पतिः, --राजः the ocean.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0606-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नद अर्चायाम् निघण्टुः स्तुतौ निरु० । भ्वा० पर० सक० सेट् । नदति अन(ना)दीत् ननाद । णद शब्द इत्यस्य णोपदेश- त्वात् सति निमित्ते णत्वं नास्येति भेदः । प्रणिनदति
नद सन्तोषे भ्वा० पर० सक० सेट् इदित् । नन्दति अनन्दीत् ट्टित् । नन्दथुः “यस्यासौ तस्य नन्दथुः” भट्टिः । अणोप- देशत्वात् न णत्वम् प्रनिन्दति ।
नद पु० नदति शब्दायते पचा० अच् । भिद्ये शोणसिन्धु- भैरवदामोदरब्रह्मपुत्रादौ जलप्रवाहभेदे २ समुद्रे च । नदश्च अकृत्रिखाताच्छिन्नजलप्रवाहः पुंस्त्वान्वितः । “अष्टषष्टिस्तु तीर्थानि नदाश्च तत्र कोटयः” पद्मपु० । नद--स्तुतौ कर्मणि अच् । ३ ऋषौ पु० “ऋषिर्नदो भवति नदतेः स्तुति- कर्मणः” निरु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3955,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नद, टु इ संवृधि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-अकं-सेट् ।) टु, नन्दथुः । इ, नन्द्यते । संवृधि आनन्दयुक्तभावे । ननन्द पारिप्लव- नेत्रया नृपः । नन्दते च कुलं पुंसाम् । इति गणकृतानित्यत्वात् । इति दुर्गादासः ॥
नदः, पुं, (नदति प्रवाहवेगेन शब्दायते इति । नद + अच ।) पुंवाचकाकृत्रिमखातावच्छिन्न- जलप्रवाहः । (यथा, मनुः । ६ । ९० । “यथा नदीनदाः सर्व्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् । तथैवाश्रमिनः सर्व्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥”) स च सिन्धुभैरवशोणदामोदरब्रह्मपुत्त्रादिः । तत्पर्य्यायः । पुनर्व्वहः २ भिद्यः ३ उद्यः ४ सरस्वान् ५ । इति हेमचन्द्रः । ४ । १५६ ॥ “अष्टषष्टिस्तु तीर्थानि नदाश्च दशकोटयः ॥” इति पाद्मे भूखण्डे ८५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-819-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नद" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें