🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:06:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सिंधु
siṃdhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सिंधु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सिन्धु]
१. नद । नदी ।
२. एक प्रसिद्ध नद जो पंजाब के पश्चिम भाग में है ।
३. समुद्र । सागर ।
४. चार की संख्या ।
५. सात की संख्या ।
६. वरुण देवता ।
७. सिंध प्रदेश ।
८. सिंध प्रदेश का निवासी ।
९. ओठों का गीलापन । ओष्ठ की आर्द्रता ।
१०. हाथी के सूँड़ से निकला हुआ पानी ।
११. हाथी का मद । गजमद ।
१२. श्वेत टंकण । खूब साफ सोहागा ।
१३. सिंदुवार का पौधा । निर्गुंडी ।
१४. संपूर्ण जाति का एक राग । विशेष—यह राग मालकोश का पुत्र माना जाता है । इसमें गांधार और निषाद दोनों स्वर कोमल लगते हैं । इसके गाने का समय दिन को १० दंड से १६ दंड तक है ।
१५. गंधर्वों के एक राजा का नाम ।
१६. वरुण का एक नाम (को॰) ।
१७. विष्णु का एक नाम (को॰) ।
१८. एक नागराज (को॰) ।
१९. बाढ़ । प्लावन (को॰) ।
सिंधु २ संज्ञा स्त्री॰
१. नदी । सरिता ।
२. दक्षिण की एक छोटी नदी जो यमुना में मिलती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिन्धु m. and f. (prob. fr. √ 1. सिध्, ‘to go’) a river, stream (esp. the Indus, and in this sense said to be the only river regarded as m. See -नद, col. 2), RV. &c. &c.
सिन्धु m. flood, waters (also in the sky), RV.; AV.
ocean, sea, RV. &c. &c.
a symbolical term for the number 4 (cf. 1. समुद्र), Gaṇit.
N. of Varuṇa (as god of the ocean), MW.
the moisture of the lips, Kum.
water ejected from an elephant's trunk (= वमथु), L.
the exudation from an elephant's temples, L.
the country around the Indus (commonly called Sindh; pl. ‘the inhabitants of Sindh’), MBh.; Kāv. &c.
a king of Sindh (?), Cat.
N. of Viṣṇu, RV.; MBh.
white or refined borax (= श्वेत-टङ्कण), L.
= सिन्धुक, L.
(in music) a partic. Rāga, Saṃgītas.
N. of a king of the Gandharvas, R.
of a serpent-demon, Buddh.
of various men, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1217,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिंधुः [स्यंद्-उद् संप्रसारणं दस्य धश्च Tv.] 1 The sea, ocean. --2 The Indus. --3 The country around the Indus. --4 N. of a river in Mālvā; Me. 29 (where Malli.'s remark सिंधुर्नाम नदी तु कुत्रापि नास्ति is gratuitous); Māl. 4. 9 (see Dr. Bhāndārkar's note ad loc.). --5 The water ejected from an elephant's trunk. --6 The juice exuding from the temples of an elephant. --7 An elephant. --8 N. of Varuṇa. --9 White borax. --10 A kind of musical mode (राग). --pl. The inhabitants of the Sindhu country. --f. 1 A great river or river in general; पिबत्यसौ पाययते च सिंधूः R. 13. 9; Me. 46; Ś. 5. 21; Ku. 3. 6; 5. 85. --2 The river Sindhu. --Comp. --उत्थं, --उपलं rock-salt. --कफः cuttle-fish [] bone. --खेलः the country Sindha. --ज, --जन्मन् a. {1} aquatic. {2} riverborn. {3} sea-born, born in the Sindh country. --(जः) the moon. --(जं) rock-salt. --नाथः the ocean. --पुष्पः a conch-shell. --राजः, --पतिः N. of Jayadratha; Ve. 3. --लवणं rocksalt. --वारः a horse of good breed (brought from Sindha or Persia). --शयनः N. of Viṣṇu.
सिंधु See under पद्मावती.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1124-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिन्धु पु० स्यन्द--उ सम्प्रसारणं दस्य धश्च । १ समुद्रे अमरः २ रक्तचेलिलतायां ३ नदभेदे मेदि० ४ गजमदे हेमच० । ५ सिन्धुवारवृक्षे शब्दच० । ६ श्वेतटङ्कणे राजनि० । ७ रागभेदे सङ्गीत० । ८ नद्यां स्त्री मेदि० ९ नदीभेदे राजनि० । “शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धुनद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्वामयघ्नम् । जलं निर्मलं दीपनं पाचनञ्च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषञ्च” राजनि० तज्जलगुणाः । १० नैरृतीस्थे देशभेदे पु० कूर्मविभागशब्दे २१६ ८ पृ० दृश्यम् । सोऽभिजनोऽस्य तस्य राजा वा अण् । सैन्धव पित्रादि- क्रमेण तद्देशवासिनि तन्नृपे च । बहुषु अणो लुक् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5298,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिन्धुः, पुं, (स्यन्दते इति । स्यन्दू प्रस्रवणे + “स्यन्देः सम्प्रसारणं धश्च ।” उणा० १ । १२ । इतिः उः । धकारादेशः सम्प्रसारणञ्च ।) समुद्रः । इत्यमरः । १ । १० । १ ॥ यथा, भागवते । ३ । ११ । ३१ । तावत्त्रिभुवनं सद्यः कल्पान्तै धितसिन्धवः । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्म्मयः ॥”) वमथुः । देशविशेषः । (यथा, रघुः । १५ । ८७ । “युधाजितश्च सन्देशात् स देशं सिन्धुनामकम् । ददौ दत्तप्रभावाय भरताय भृतप्रजः ॥”) नदविशेषः । इति मेदिनी ॥ इन्दस् इति ख्यातः । (यथा, रघुः । ४ । ६७ । “विनीताध्वश्रमास्तस्य सिन्धु तीरविचेष्टनैः । दुधुवुर्वाजिनः स्कन्धान् लग्नकुङ्कुमकेशरान् ॥”) गजमदः । इति हेमचन्द्रः ॥ सिन्धु वारवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ श्वेतटङ्कणम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ रागविशेषः । स च मालकौशराग- पुत्त्रः । यथा, -- “माधवः शोभनः सिन्धु र्म्मारुमेवाडुकुन्तलाः । कलिङ्गः सोमसंयुक्तः कौशिकस्य सुता इमे ॥” इति सङ्गीतसिन्धुः ॥
सिन्धुः, स्त्री, (स्यन्दते इति । स्यन्द + उः । सम्प्र- सारणम् । दस्य धश्च ।) नदी । इति मेदिनी ॥ (यथा, मुण्डकोपनिषदि । २ । १ । ९ । “अतः समुद्रा गिरयश्च सर्व्वे- ऽस्मात् स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्व्वरूपाः । अतश्च सर्व्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥”) नदीविशेषः । तज्जलगुणाः । यथा, -- “शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धुनद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्व्वामयघ्नम् । जलं निर्म्मलं दीपनं पाचनञ्च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषञ्च ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥
सिन्धु वारः, पुं, (सिन्धु मपि वृणोति गत्येति ॥ वृ + अण् ।) हयोत्तमः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (सिन्धुं मदजलमपि वारयति तिरस्करोति तिक्तरसेन । वृ + णिच् + अण् ।) सिन्धुवार- वृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ६८ ॥ यथा, -- “विसुन्धकः सिन्धु वारः सिन्धुकं सुरसोऽपि च । तथेन्द्रसुरसस्त्विन्द्रसुरिसः सिन्धु वारितः । [] निर्गुण्डीन्द्राणिकेन्द्राणी सुरसा सिन्धुवारकः ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य गुणाः । “सिन्धुवारो विषश्लेष्मव्रणकुष्ठक्षयापहः ।” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-353-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सिंधु" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें