🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:30:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सिंधु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सिंधु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सिंधु

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सिंधु
सिंधु
siṃdhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सिंधु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सिन्धु]
१. नद । नदी ।
२. एक प्रसिद्ध नद जो पंजाब के पश्चिम भाग में है ।
३. समुद्र । सागर ।
४. चार की संख्या ।
५. सात की संख्या ।
६. वरुण देवता ।
७. सिंध प्रदेश ।
८. सिंध प्रदेश का निवासी ।
९. ओठों का गीलापन । ओष्ठ की आर्द्रता ।
१०. हाथी के सूँड़ से निकला हुआ पानी ।
११. हाथी का मद । गजमद ।
१२. श्वेत टंकण । खूब साफ सोहागा ।
१३. सिंदुवार का पौधा । निर्गुंडी ।
१४. संपूर्ण जाति का एक राग । विशेष—यह राग मालकोश का पुत्र माना जाता है । इसमें गांधार और निषाद दोनों स्वर कोमल लगते हैं । इसके गाने का समय दिन को १० दंड से १६ दंड तक है ।
१५. गंधर्वों के एक राजा का नाम ।
१६. वरुण का एक नाम (को॰) ।
१७. विष्णु का एक नाम (को॰) ।
१८. एक नागराज (को॰) ।
१९. बाढ़ । प्लावन (को॰) ।
सिंधु २ संज्ञा स्त्री॰
१. नदी । सरिता ।
२. दक्षिण की एक छोटी नदी जो यमुना में मिलती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिन्धु m. and f. (prob. fr. √ 1. सिध्, ‘to go’) a river, stream (esp. the Indus, and in this sense said to be the only river regarded as m. See -नद, col. 2), RV. &c. &c.
सिन्धु m. flood, waters (also in the sky), RV.; AV.
ocean, sea, RV. &c. &c.
a symbolical term for the number 4 (cf. 1. समुद्र), Gaṇit.
N. of Varuṇa (as god of the ocean), MW.
the moisture of the lips, Kum.
water ejected from an elephant's trunk (= वमथु), L.
the exudation from an elephant's temples, L.
the country around the Indus (commonly called Sindh; pl. ‘the inhabitants of Sindh’), MBh.; Kāv. &c.
a king of Sindh (?), Cat.
N. of Viṣṇu, RV.; MBh.
white or refined borax (= श्वेत-टङ्कण), L.
= सिन्धुक, L.
(in music) a partic. Rāga, Saṃgītas.
N. of a king of the Gandharvas, R.
of a serpent-demon, Buddh.
of various men, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1217,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिंधुः [स्यंद्-उद् संप्रसारणं दस्य धश्च Tv.] 1 The sea, ocean. --2 The Indus. --3 The country around the Indus. --4 N. of a river in Mālvā; Me. 29 (where Malli.'s remark सिंधुर्नाम नदी तु कुत्रापि नास्ति is gratuitous); Māl. 4. 9 (see Dr. Bhāndārkar's note ad loc.). --5 The water ejected from an elephant's trunk. --6 The juice exuding from the temples of an elephant. --7 An elephant. --8 N. of Varuṇa. --9 White borax. --10 A kind of musical mode (राग). --pl. The inhabitants of the Sindhu country. --f. 1 A great river or river in general; पिबत्यसौ पाययते च सिंधूः R. 13. 9; Me. 46; Ś. 5. 21; Ku. 3. 6; 5. 85. --2 The river Sindhu. --Comp. --उत्थं, --उपलं rock-salt. --कफः cuttle-fish [] bone. --खेलः the country Sindha. --ज, --जन्मन् a. {1} aquatic. {2} riverborn. {3} sea-born, born in the Sindh country. --(जः) the moon. --(जं) rock-salt. --नाथः the ocean. --पुष्पः a conch-shell. --राजः, --पतिः N. of Jayadratha; Ve. 3. --लवणं rocksalt. --वारः a horse of good breed (brought from Sindha or Persia). --शयनः N. of Viṣṇu.
सिंधु See under पद्मावती.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1124-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिन्धु पु० स्यन्द--उ सम्प्रसारणं दस्य धश्च । १ समुद्रे अमरः २ रक्तचेलिलतायां ३ नदभेदे मेदि० ४ गजमदे हेमच० । ५ सिन्धुवारवृक्षे शब्दच० । ६ श्वेतटङ्कणे राजनि० । ७ रागभेदे सङ्गीत० । ८ नद्यां स्त्री मेदि० ९ नदीभेदे राजनि० । “शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धुनद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्वामयघ्नम् । जलं निर्मलं दीपनं पाचनञ्च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषञ्च” राजनि० तज्जलगुणाः । १० नैरृतीस्थे देशभेदे पु० कूर्मविभागशब्दे २१६ ८ पृ० दृश्यम् । सोऽभिजनोऽस्य तस्य राजा वा अण् । सैन्धव पित्रादि- क्रमेण तद्देशवासिनि तन्नृपे च । बहुषु अणो लुक् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5298,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिन्धुः, पुं, (स्यन्दते इति । स्यन्दू प्रस्रवणे + “स्यन्देः सम्प्रसारणं धश्च ।” उणा० १ । १२ । इतिः उः । धकारादेशः सम्प्रसारणञ्च ।) समुद्रः । इत्यमरः । १ । १० । १ ॥ यथा, भागवते । ३ । ११ । ३१ । तावत्त्रिभुवनं सद्यः कल्पान्तै धितसिन्धवः । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्म्मयः ॥”) वमथुः । देशविशेषः । (यथा, रघुः । १५ । ८७ । “युधाजितश्च सन्देशात् स देशं सिन्धुनामकम् । ददौ दत्तप्रभावाय भरताय भृतप्रजः ॥”) नदविशेषः । इति मेदिनी ॥ इन्दस् इति ख्यातः । (यथा, रघुः । ४ । ६७ । “विनीताध्वश्रमास्तस्य सिन्धु तीरविचेष्टनैः । दुधुवुर्वाजिनः स्कन्धान् लग्नकुङ्कुमकेशरान् ॥”) गजमदः । इति हेमचन्द्रः ॥ सिन्धु वारवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ श्वेतटङ्कणम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ रागविशेषः । स च मालकौशराग- पुत्त्रः । यथा, -- “माधवः शोभनः सिन्धु र्म्मारुमेवाडुकुन्तलाः । कलिङ्गः सोमसंयुक्तः कौशिकस्य सुता इमे ॥” इति सङ्गीतसिन्धुः ॥
सिन्धुः, स्त्री, (स्यन्दते इति । स्यन्द + उः । सम्प्र- सारणम् । दस्य धश्च ।) नदी । इति मेदिनी ॥ (यथा, मुण्डकोपनिषदि । २ । १ । ९ । “अतः समुद्रा गिरयश्च सर्व्वे- ऽस्मात् स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्व्वरूपाः । अतश्च सर्व्वा ओषधयो रसश्च येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥”) नदीविशेषः । तज्जलगुणाः । यथा, -- “शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धुनद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्व्वामयघ्नम् । जलं निर्म्मलं दीपनं पाचनञ्च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषञ्च ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥
सिन्धु वारः, पुं, (सिन्धु मपि वृणोति गत्येति ॥ वृ + अण् ।) हयोत्तमः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (सिन्धुं मदजलमपि वारयति तिरस्करोति तिक्तरसेन । वृ + णिच् + अण् ।) सिन्धुवार- वृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ६८ ॥ यथा, -- “विसुन्धकः सिन्धु वारः सिन्धुकं सुरसोऽपि च । तथेन्द्रसुरसस्त्विन्द्रसुरिसः सिन्धु वारितः । [] निर्गुण्डीन्द्राणिकेन्द्राणी सुरसा सिन्धुवारकः ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य गुणाः । “सिन्धुवारो विषश्लेष्मव्रणकुष्ठक्षयापहः ।” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-353-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सिंधु" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सिंधुउमा-कोश सिंधु: नद । नदी 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सिंधु 📚 ➤ नद । नदी उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सिंधु 📚नद । नदी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें