🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:07:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तर्ष
tarṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तर्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अभिलाषा ।
२. तृष्णा । असंतोष । उ॰— देव शोक संदेह भय हर्ष तम तर्ष गन साधु सद्युक्ति विच्छेदकारी ।— तुलसी (शब्द॰) ।
३. बेड़ा ।
४. समुद्र ।
४. समुद्र ।
५. सूर्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तर्ष m. = ˚रीष, a raft, Uṇ. iii, 62, Sch.
the ocean, ib.
the sun, Uṇvṛ.
2. तर्ष m. (√ तृष्) thirst, wish, desire for (in comp.), MBh. xii; R. ii, 100, 3; BhP. v, 8, 12 (अति-, ‘excessive desire’)
Desire (son of Arka [the sun] and Vāsanā), vi, 6, 13
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (439,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर्षः, तर्षणं &c. See under तृष्.
तर्षः [तृष्-भावे घञ्] 1 Thirst. --2 Desire, wish. --3 The ocean. --4 A boat. --5 The sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0533-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तर्ष पु० तृष--भावे घञ् । १ अभिलाषे २ तृष्णायाञ्च अमरः । “निवृत्ततर्षैरुपगीयमानात्” भाग० १ । ८ तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् । निवर्त्तते तदा तर्षः पापमन्तर्गतं यदा” भा० शा० २०४ अ० । तॄ--कर्मणि करणे--वा स । ३ समुद्रे ४ भेलके च उज्वल० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3262,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तर्षः, पुं, (तृष पिपासायाम् + भावे घञ् ।) अभि- लाषः । (यथा, महाभारते । १२ । २०४ । ६ । “तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् । निवर्त्तते तदा तर्षः पापमन्तगतं यदा ॥”) तृष्णा । इत्यमरः । २ । ९ । ५५ ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ३ । ४८० । “लवणार्णवपानेन तर्षोत्कर्षमिवोद्बहन् । [] यत्प्रतापो रिपुस्त्रीणां सनेत्राम्भोऽभजन्मुखम् ॥” यथा, वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे तृष्णाधिकारे । “काश्मर्य्यशर्करायुक्तं चन्दनोशीरपद्मकम् । द्राक्षामधुकसंयुक्तं पित्ततर्षे जलं पिबेत् ॥” तीर्य्यतेऽनेनेति । तॄ प्लवनतरणयोः + “वृतॄ- वदिहनीति ।” उणां ३ । ६२ । इति सः ।) प्लवः । (तीर्य्यतेऽसौ इति कर्म्मणि सः ।) समुद्रः । इत्युणादिकोषः ॥ सूर्य्यः । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-601-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें