🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:31:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इच्छा
icchā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इच्छा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक मनोवृत्ति जो किसी ऐसी वस्तु की प्राप्ति की ओर ध्यान ले जाती है जिससे किसी प्रकार के सुख की संभावना होती है । कामना । लालसा । अभिलाषा । चाह । ख्वाहिश । विषेष—वेदांत और सांख्य में इच्छा को मन का धर्म माना है । पर न्याय और वैशेषिक में इसे आत्मा (गुण) धर्म या व्यापार माना गया है । पर्या॰—आकांक्षा । वांछा । दोहद । स्पृहा । इंहा । लिप्सा । तृष्णा । रुचि । मनोरथ । कामना । अभिलाषा । इषा । छंद । यौ॰—इच्छाघात । इच्छाचार । इच्छाचारी । इच्छानुकूल । इच्छा— नुसार । इच्छापूर्वक । इच्छाबोधक । इच्छाभेदी । इच्छाभोजन । इच्छावान् । इच्छाबाधक । इच्छावसु । स्वेच्छा । ईश्वरेच्छा ।
२. माल की माँग । विशेष—आधुनिक अर्थशास्त्र में माँग या 'डिमांड' शब्द का व्यव- हार जिस अर्थ में होता है, उसी अर्थ में कौटिल्य ने 'इच्छा' का प्रयोग किया है । उसने 'आयुधागाराध्यक्ष' अधिकरण में लिखा है कि आयुधेश्वर अस्त्रों की इच्छा और बनाने के व्यय को सदा समझता रहे ।
३. गणित में त्रैराशिक की दूसरी शक्ति ।
४. तितिक्षा या इच्छा शक्ति के प्रकट होने की पूर्वावस्था । उ॰—वह एक वृत्ति चक्र है जिसके अंतर्गत प्रत्यय, अनुभूति, इच्छा, गति या प्रवृत्ति, शरीरधर्म सबका योग रहता है ।—चिंतामणि, भा॰, २, पृ॰ ८८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इच्छा f. wish, desire, inclination, K.: Mn.; Yājñ.; Pañcat.; Ragh. &c.
(in math.) a question or problem
(in gram.) the desiderative form, APrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (169,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इच्छक, इच्छा See under इष्.
इच्छा [इष् भावे श] 1 Wish, desire, inclination of mind, will; इच्छया according to one's desire, at will. --2 Willingness. --3 (In Math.) A question or problem. --4 (In gram.) The form of the Desiderative. --Comp. --दानं fulfilment of a wish. --निवृत्तिः f. suppression of desire, indifference to worldly desires. --फलं the solution of a question or problem. --रतं desired sports, favourite pastimes; Me. 89. --वसु a. ‘possessing wealth according to wish’, epithet of Kubera. --संपद् f. fulfilment of one's wishes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0274-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इच्छा, स्त्री, (एषणं इच्छा । इष् + श + टाप् ।) मनोधर्म्मविशेषः । तत्पर्य्यायः । आकाङ्क्षा २ वाञ्छा ३ दोहदः ४ स्पहा ५ ईहा ६ तृट् ७ लिप्सा ८ मनोरथः ९ कामः १० अभिलाषः ११ तर्षः १२ । इत्यमरः ॥ रुक् १३ इषा १४ श्रद्धा १५ तृष्णा १६ रुचिः १७ मतिः १८ दोहलं १९ छन्दः २० इट् २१ । इति जटाधरः ॥ (यथा मनौ ५ । ४५ “योऽहिं सकानि भूतानि हिनन्त्यात्मसुखेच्छया” ।) । न्यायमते अस्याः कारणम् । (यथा, भाषापरि- च्छेदे । १४८, १४९ ।) “निर्दुःखत्वे सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते । इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टोपायत्वधीर्य्यदि ॥ चिकीर्षाकृतिसाध्यत्वप्रकारेच्छा तु या भवेत् । तद्धेतुः कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिर्भवेत्” ॥ अस्याः प्रतिबन्धः । “बलवद्दिष्टहेतुत्वमतिः स्यात् प्रतिबन्धिका” । इति भाषापरिच्छेदे १४८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-204-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इच्छा" आता है (60)
वश इच्छा । चाहउशी इच्छा । कामना । ख्वाहिशएषण इच्छा । अभिलाषा । चाहनाकाम इच्छा । मनोरथ । यौ.—कामद । कामप्रदउत्क इच्छा रखनेवालादोहल इच्छा । दोहदआशंसा इच्छाइष्टि इच्छा । अभिलाषाकुतुक इच्छा । अभिलाषा । लालसावांछा इच्छा । अभिलाषा । चाह । विशेष—सिद्धांत मुक्तावली के अनुसार वांछा नामक …अभिलाष इच्छा । मनोरथ । कामना । चाहप्रकाम कामना । इच्छास्पृहा अभिलाषा । इच्छा । कामना । ख्वाहिशअपेक्षा आकांक्षा ।इच्छा । अभिलाषा । चाह । जैसे,—कौन पुरुष है, जिसे धन की अपेक्…अभिध्या दुसरे की वस्तु या संपति की इच्छा । पराई वस्तु की चाहएषा चाह । आकंक्षा । इच्छाइष्टु इच्छा । अभिलाषाईप्सा इच्छा । वांछा । अभि- लाषाउपजोष इच्छाउशाना इच्छा । अभिलाषा । चाहनागृध्य इच्छामनोरथ अभिलाषा । बांछा । इच्छावांछित अभिलषित । इच्छित । चाहा हुआ । जिसकी इच्छा होकांक्षा इच्छा । अभिलाषा । चाहविवक्षा कोई बात कहने की इच्छा । बोलने की इच्छाअभिध्यान अभिलाषा । इच्छाआकांक्षा इच्छा । अभिलाष । वांछा । चाहव्यपेक्षा आकांक्षा । इच्छा । चाहअभिकांक्षा चाह । इच्छा । अभिलाषाआमंजु इच्छा । मनोरमकामना इच्छा । मनोरथकाम्या इच्छा । आभिलाषा । कामनागृध्या इच्छानिकामन आकांक्षा । इच्छा । अभिलाषाअवन प्रीणन । प्रसन्न करनाआशय अभिप्राय । मतलबभास दीप्ति । प्रकाश । प्रभा । चमकमति बुद्धि । समझ । अक्ललोभ दूसरे के पदार्थ को लेने की कामना । —तृष्णा । लिप्सा । स्पृहापर्या॰ । क…आरति विरक्ति । विराग । स्थगन । रोकप्री प्रीति । प्रेमशंसा प्रशंसाशुभा शोभा । कांति । छविक्रतु निश्चय । संकल्पतर्षण पिपासा । प्यासवासना प्रत्याशास्वाद किसी पदार्थ के खाने या पीने से रसनेंद्रिय को होनेवाला अनुभव । जायका । …हार्द प्रेम । स्नेहलिप्सा प्राप्ति की कामना । लालच । लोभअभिनंदन आनंदप्रार्थना किसी से कुछ माँगना । याचना । चाहना । जैसे,—मैने उनसे एक पुस्तक के लिये…अभ्याकांक्षित चाहा हुआ । अभि- लषितशंस प्रतिज्ञा । इकराररुचित मीठी वस्तुअभिमति अभिभान । गर्व । अहंकारअर्थित माँगा हुआ । इच्छितप्रयास प्रयत्न । उद्योग । कोशिशश्लाघा प्रशंसा । तारीफसंकल्पयोनि कामदेव । मदनरुक् शोभा । द्युति । कांति
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें