🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वश
vaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. इच्छा । चाह ।
२. एक व्याक्त पर दूसरे का ऐसा प्रभाव कि दूसरा उसके साथ जो चाहे कर सके, या उससे जो चाहे करा सके । काबु । इख्तियार । अधिकार । जैसे,—(क) इस समय वह तुम्हारे वश में है; जो चाहो करा लो । (ख) मैं उसके वश में हूँ; जैसा वह कहेगा, वैसा करूँगा । (ग) उसपर मेरा कोई वश नहीं है । मुहा॰—(किसी का किसी के) वश में होना=(१) अधिकार में होना । कावू में होना । कब्जे में होना । अधीन होना । (२) कहे में होना । आज्ञानुवर्ती होना । दबाव मानना । किसी पर वश होना=किसी पर अधिकार होना । किसी पर ऐसा प्रभाव होना कि उसे इच्छानुकूल चलाया जा सके । जैसे,—उस लड़के पर हमारा कोई वश नहीं है । वश का=जिसपर अधिकार हो । जो इच्छानुसार चलाया जा सके । अधीन । जैसे,—अब वह सयाना हुआ; हमारे वश का नहीं है ।
३. किसी वस्तु या बात को अपने अनकूल घटेत करने का सामर्थ्य । शक्ति की पहुँच । काबू । जैसे,—(क) जो अपने वश की बात नहीं उसके लिये शोक क्या ? । (ख) हार जीत अपने वश की बात नहीं । मुहा—वश का=इच्छा के अधीन । वश चलना=शक्ति काम करना । कुछ करने का सामर्थ्य होना । काबू चलना । जैसे,— यदि मेरा वश चलता, तो मैं उसे निकाल देता ।
४. अधीन करने का भाव । अधिकार । कब्जा । प्रभुत्व । उ॰— हरि कछु ऐसो टोना जानत । सबके मन अपने वश आनत ।—सूर (शब्द॰) ।
५. जन्म ।
६. वेश्याओं के रहने का स्थान । चकला ।
७. आर्यों का एक समूह । उ॰—मध्यदेश में कुरुओं और पंचालों के अलावा वश और उशीनर भी थे ।— हिंदु॰ सभ्यता, पृ, ७७ ।
वश २ वि॰
१. अधीन ।
२. आज्ञाकारी ।
३. मुग्ध [को॰] ।
वश ३ प्रत्य॰ [फा॰] समान । तुल्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वश m. will, wish, desire, RV. &c. &c. (also pl. वशान् अनु or अनु वश, ‘according to wish or will, at pleasure’)
authority, power, control, dominion (in AV. personified), ib. (acc. with verbs of going, e.g. with √ इ, अनु-√ इ, √ गम्, आ-√ गम्, √ य, आ-√ पद्, आ-√ स्था &c., ‘to fall into a person's [gen.] power, become subject or give way to’; acc. with √ नी, आ-√ नी and प्र-√ युज्, or loc. with √ कृ, √ लभ् or Caus. of √ स्था or सं-√ स्था, ‘to reduce to subjection, subdue’; loc. with √ भू, √ वृत्, √ स्था and सं-√ स्था, ‘to be in a person's [gen.] power’; वशेन, ˚शात्, and ˚श-तः, with gen. or ifc., ‘by command of, by force of, on account of, by means of, according to’)
birth, origin, L.
a brothel, L. (cf. वेश)
Carissa Carandas, L.
the son of a Vaiśya and a Karaṇī, L.
N. of a Ṛṣi preserved by the Aśvins, RV.
(with अश्व्य) of the supposed author of RV. viii, 46 (in ŚBr. &c. also of this hymn itself)
= वाल्मीकि, Gal.
pl. N. of a people, AitBr.; MBh.
वश mf(आ)n. willing, submissive, obedient, subject to or dependent on (gen.), Kathās.; BhP.; Pañcat.
docile, L.
free, licentious, L.
2. वश n. (cf. वसा) liquid fat, grease, AV.; AitBr.; Kāṭh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (929,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वश a. [वश् कर्तरि अच् भावे अप् वा] 1 Subject to, influenced by, under the influence or control of, usually in comp.; शोकवशः, मृत्युवशः &c. --2 Obedient, submissive, compliant. --3 Humbled, tamed. --4 Charmed, fascinated. --5 Subdued by charms. --शः, --शं 1 Wish, desire, will. --2 Power, influence, control, mastership, authority, subjection, submission; स्ववश ‘subject to oneself’, independent; परवश ‘under the influence of others’; अनयत् प्रभुशक्तिसंपदा वशमेको नृपतीननंतरान् R. 8. 19; वशं नी, or आनी to reduce to subjection, subdue, win over; वशं गम्-इ-या &c. to become subject to, give way, yield, submit; न शुचो वशं वशिनामुत्तम गंतुमर्हसि R. 8. 90; वशे कृ or वशीकृ to subdue, overcome, win over; to fascinate, be-witch. वशात् (abl.) is frequently used adverbially in the sense of ‘through the [] force, power or influence of’, ‘on account of’, ‘for the purpose of’; दैववशात्, वायुवशात्, कायर्वशात् &c. --3 Being tamed. --4 Birth. --शः The residence of harlots. --Comp. --अनुग, --ग, --वर्तिन् (so वशंगत) a. obedient to the will of another, submissive, subject. (--m.) a servant. --आढ्यकः a porpoise. --क्रिया winning over, subjection. --ग a. subject, obedient; नमस्यामो देवान्ननु हतविधेस्तेऽपि वशगाः Bh. 2. 94; Pt. 1. 139. --(गा) an obedient wife.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0952-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वश स्पृहायाम् अदा० पर० सक० सेट । वष्टि उष्टः उशन्ति । अवट् अवाशीत् अवशीत् उवाश ऊशतुः ।
वश पुंन० वश--भावे अप्, कर्त्तरि अच् वा । १ आयत्तत्वे २ प्रभुत्वे च आयत्ते त्रि० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4862,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वश, लु स्पृहि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०- पर०-सक०-सेट् ।) लु, वष्टि धनं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
वशं, क्ली, (वश + “वशिरण्योरुपसंख्यानम् ।” ३ । ३ । ५८ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या अप् ।) इच्छा । प्रभुत्वम् । आयत्तता । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १३४ । ७ । “वशे बलवतां धर्म्मः सुखं भोगवतामिव ॥”)
वशः, त्रि, (वष्टीति । वश + अच् ।) आयत्तः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ८ । १७ । “गुणाढ्योऽपि तदाकर्ण्य सद्यः खेदवशो- ऽभवत् ॥”)
वशः, पुं, (वश + भावे अप् ।) इच्छा । इति संकीर्णवर्गे अमरः ॥ (उश्यते इष्यते इति । वश + कर्म्मणि अप् ।) वेश्यागृहम् । आय- त्तता । प्रभुत्वम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ जन्म । इति हेमचन्द्रः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-301-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वश" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें