🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वश

अर्थ: अधीन, प्रभावित, प्रभावगत, नियन्त्रणगत

संस्कृत: इच्छा · पर्याय: कान्त, इष्टि, काम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावशःवशौवशाः
द्वितीयावशम्वशौवशान्
तृतीयावशेनवशाभ्याम्वशैः
चतुर्थीवशायवशाभ्याम्वशेभ्यः
पञ्चमीवशात् / वशाद्वशाभ्याम्वशेभ्यः
षष्ठीवशस्यवशयोःवशानाम्
सप्तमीवशेवशयोःवशेषु
सम्बोधनहे वशहे वशौहे वशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वश
वश
vaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. इच्छा । चाह ।
२. एक व्याक्त पर दूसरे का ऐसा प्रभाव कि दूसरा उसके साथ जो चाहे कर सके, या उससे जो चाहे करा सके । काबु । इख्तियार । अधिकार । जैसे,—(क) इस समय वह तुम्हारे वश में है; जो चाहो करा लो । (ख) मैं उसके वश में हूँ; जैसा वह कहेगा, वैसा करूँगा । (ग) उसपर मेरा कोई वश नहीं है । मुहा॰—(किसी का किसी के) वश में होना=(१) अधिकार में होना । कावू में होना । कब्जे में होना । अधीन होना । (२) कहे में होना । आज्ञानुवर्ती होना । दबाव मानना । किसी पर वश होना=किसी पर अधिकार होना । किसी पर ऐसा प्रभाव होना कि उसे इच्छानुकूल चलाया जा सके । जैसे,—उस लड़के पर हमारा कोई वश नहीं है । वश का=जिसपर अधिकार हो । जो इच्छानुसार चलाया जा सके । अधीन । जैसे,—अब वह सयाना हुआ; हमारे वश का नहीं है ।
३. किसी वस्तु या बात को अपने अनकूल घटेत करने का सामर्थ्य । शक्ति की पहुँच । काबू । जैसे,—(क) जो अपने वश की बात नहीं उसके लिये शोक क्या ? । (ख) हार जीत अपने वश की बात नहीं । मुहा—वश का=इच्छा के अधीन । वश चलना=शक्ति काम करना । कुछ करने का सामर्थ्य होना । काबू चलना । जैसे,— यदि मेरा वश चलता, तो मैं उसे निकाल देता ।
४. अधीन करने का भाव । अधिकार । कब्जा । प्रभुत्व । उ॰— हरि कछु ऐसो टोना जानत । सबके मन अपने वश आनत ।—सूर (शब्द॰) ।
५. जन्म ।
६. वेश्याओं के रहने का स्थान । चकला ।
७. आर्यों का एक समूह । उ॰—मध्यदेश में कुरुओं और पंचालों के अलावा वश और उशीनर भी थे ।— हिंदु॰ सभ्यता, पृ, ७७ ।
वश २ वि॰
१. अधीन ।
२. आज्ञाकारी ।
३. मुग्ध [को॰] ।
वश ३ प्रत्य॰ [फा॰] समान । तुल्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वश m. will, wish, desire, RV. &c. &c. (also pl. वशान् अनु or अनु वश, ‘according to wish or will, at pleasure’)
authority, power, control, dominion (in AV. personified), ib. (acc. with verbs of going, e.g. with √ इ, अनु-√ इ, √ गम्, आ-√ गम्, √ य, आ-√ पद्, आ-√ स्था &c., ‘to fall into a person's [gen.] power, become subject or give way to’; acc. with √ नी, आ-√ नी and प्र-√ युज्, or loc. with √ कृ, √ लभ् or Caus. of √ स्था or सं-√ स्था, ‘to reduce to subjection, subdue’; loc. with √ भू, √ वृत्, √ स्था and सं-√ स्था, ‘to be in a person's [gen.] power’; वशेन, ˚शात्, and ˚श-तः, with gen. or ifc., ‘by command of, by force of, on account of, by means of, according to’)
birth, origin, L.
a brothel, L. (cf. वेश)
Carissa Carandas, L.
the son of a Vaiśya and a Karaṇī, L.
N. of a Ṛṣi preserved by the Aśvins, RV.
(with अश्व्य) of the supposed author of RV. viii, 46 (in ŚBr. &c. also of this hymn itself)
= वाल्मीकि, Gal.
pl. N. of a people, AitBr.; MBh.
वश mf(आ)n. willing, submissive, obedient, subject to or dependent on (gen.), Kathās.; BhP.; Pañcat.
docile, L.
free, licentious, L.
2. वश n. (cf. वसा) liquid fat, grease, AV.; AitBr.; Kāṭh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (929,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वश a. [वश् कर्तरि अच् भावे अप् वा] 1 Subject to, influenced by, under the influence or control of, usually in comp.; शोकवशः, मृत्युवशः &c. --2 Obedient, submissive, compliant. --3 Humbled, tamed. --4 Charmed, fascinated. --5 Subdued by charms. --शः, --शं 1 Wish, desire, will. --2 Power, influence, control, mastership, authority, subjection, submission; स्ववश ‘subject to oneself’, independent; परवश ‘under the influence of others’; अनयत् प्रभुशक्तिसंपदा वशमेको नृपतीननंतरान् R. 8. 19; वशं नी, or आनी to reduce to subjection, subdue, win over; वशं गम्-इ-या &c. to become subject to, give way, yield, submit; न शुचो वशं वशिनामुत्तम गंतुमर्हसि R. 8. 90; वशे कृ or वशीकृ to subdue, overcome, win over; to fascinate, be-witch. वशात् (abl.) is frequently used adverbially in the sense of ‘through the [] force, power or influence of’, ‘on account of’, ‘for the purpose of’; दैववशात्, वायुवशात्, कायर्वशात् &c. --3 Being tamed. --4 Birth. --शः The residence of harlots. --Comp. --अनुग, --ग, --वर्तिन् (so वशंगत) a. obedient to the will of another, submissive, subject. (--m.) a servant. --आढ्यकः a porpoise. --क्रिया winning over, subjection. --ग a. subject, obedient; नमस्यामो देवान्ननु हतविधेस्तेऽपि वशगाः Bh. 2. 94; Pt. 1. 139. --(गा) an obedient wife.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0952-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वश स्पृहायाम् अदा० पर० सक० सेट । वष्टि उष्टः उशन्ति । अवट् अवाशीत् अवशीत् उवाश ऊशतुः ।
वश पुंन० वश--भावे अप्, कर्त्तरि अच् वा । १ आयत्तत्वे २ प्रभुत्वे च आयत्ते त्रि० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4862,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वश, लु स्पृहि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०- पर०-सक०-सेट् ।) लु, वष्टि धनं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
वशं, क्ली, (वश + “वशिरण्योरुपसंख्यानम् ।” ३ । ३ । ५८ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या अप् ।) इच्छा । प्रभुत्वम् । आयत्तता । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १३४ । ७ । “वशे बलवतां धर्म्मः सुखं भोगवतामिव ॥”)
वशः, त्रि, (वष्टीति । वश + अच् ।) आयत्तः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ८ । १७ । “गुणाढ्योऽपि तदाकर्ण्य सद्यः खेदवशो- ऽभवत् ॥”)
वशः, पुं, (वश + भावे अप् ।) इच्छा । इति संकीर्णवर्गे अमरः ॥ (उश्यते इष्यते इति । वश + कर्म्मणि अप् ।) वेश्यागृहम् । आय- त्तता । प्रभुत्वम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ जन्म । इति हेमचन्द्रः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-301-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वश" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वशवश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वश 📚 ➤ अधीन, प्रभावित, प्रभावगत, नियन्त्रणगत
संस्कृत: इच्छा · पर्याय: कान्त, इष्टि, काम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वश 📚इच्छा । चाह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वश
चाह (३.२.८) — कान्ति
छन्द (३.३.९६) — अभिप्राय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें