🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:36:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिप्राय
abhiprāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छन्द (3.3.96) वश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिप्राय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभिप्रेत]
१. आशय । मतलब । अर्थ । तात्पर्य । गरज । प्रयोजन । उ॰— उसने सशंक हँसकर कुछ अभिप्राय से पूछा ।— इंद्र॰, पृ॰१०० ।
२. अर्थ । माने । मतलब । जैसे, शब्द या वाक्य का (को॰) ।
३. राय । विचार । सलाह (को॰) ।
४. संबंध । लगाव (को॰) ।
५. विष्णु का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-प्राय See अभि-प्रे.
अभि-प्राय m. aim, Pāṇ. i, 3, 72
purpose, intention, wish, R. &c.
opinion, Mn. vii, 57, &c.
meaning, sense (as of a word or of a passage).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (66,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिप्राय a. [इ-अच्] Going near, approaching; aiming at, intending, meaning, accruing to; कर्माभिप्राये क्रियाफले P. I. 3. 72. --यः 1 Aim, purpose, object, intention, wish, desire; अभिप्राया न सिद्ध्यंति तेनेदं वर्तते जगत् Pt. 1. 158; साभिप्रायाणि वचांसि Pt. 2 earnest words; भावः कवेरभिप्रायः --2 Meaning, sense, import, implied sense of a word, passage &c.; तेषामयमभिप्रायः such is the meaning [] intended, import (of the passage &c.). --3 Opinion, belief. --4 Relation, reference. --5 N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0133-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिप्राय पु० अभि + प्र + इण--भावे अच् । १ आशये । “तेषां स्वंस्वमभिप्रायमुपलभ्य पृथक् पृथक्” मनुः । “सर्वानभिप्राय- कृतान् भार्य्यालभत कौरव भा० उ० प० अभिप्रैति कर्त्तरि पचा० अच् । २ अभिगामिनि “स्वरितञित आत्मनेपदं कर्त्त्रभिप्राये क्रियाफले” पा० कर्त्त्रभिगामिनीति व्यख्या- कारः मणिकृता तु एतत्सूत्रं कर्त्रुद्देश्यकतापरतया व्यख्यातम् तच्चापूर्बशब्दे २५० पृष्ठे दर्शितम् । अभिप्रेयते पुरुषार्थक ङ्क्षिभिः आभिमुख्येन प्रलयेऽभिप्रैति जगदस्मिन् वा कर्मणि आधारे वा अच् । ३विष्णौ “अभिप्रायः प्रियार्होऽर्ह” इति बि० सह० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0294,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिप्रायः, पुं, (अभि + प्र + इन् + भावे अच् ।) इच्छाविशेषः । तत्पर्य्यायः । आशयः २ छन्दः ३ । इत्यमरः ॥ आकूतं ४ भावः ५ । इति जटाधरः । (अभिसन्धिः । हृद्गतो भावः । “दुर्य्योधन ममाप्येतत् हृदि संपरिवर्त्तते । अभिप्रायस्य पापत्वात् नैवं तु विवृणोम्यहं” । इति मनुः ।) इति महाभारते । “तेषां स्वं स्वमभिप्रायमुपलभ्य पृथक् पृथक्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-074-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अभिप्राय" आता है (27)
आशय अभिप्राय । मतलबअर्थ शब्द का अभिप्राय । मनुष्य के हृदय का आशय जो शब्द से प्रकट हो । शब्द की…आकूत आशय । अभिप्रायइंगित ह्वदय के अभिप्राय को व्य़क्त करनेवाली आंगिक चेष्टाउद्देश अभि- लाषा । चाह । इष्ट । मंशा । मतलब । अभिप्रायआकूति अभिप्राय । आशय । मतलबमतलब तात्पर्य । अभिप्राय । आशयमाइना ‡ संज्ञा पुं॰ अर्थ । अभिप्रायमुद्दआ अभिप्राय । तात्पर्य । मतलबमुद्दा गरज । अभिप्राय । उद्देश्य । मंशाभाव सत्ता । अस्तित्व । हाना । अभाव का उलटाहेतु वह बात जिसे ध्यान में रखकर कोई दूसरी बात की जाय । प्रेरक भाव । अभिप्रा…अभिसंधि प्रतारणा । वंचना । धोखाप्रयोजन निकलना । मतलब गँठना । उद्देश्य सिद्ध होना । मामला ठीक होना । बात बनना …तात्पर्य वह भाव जो किसी वाक्य को कहकर कहनेवाला प्रकट करना चाहता हो । अर्थ । आशय…समुदाचार शिष्टाचार । भलमनसहत का व्यवहार । सदाचारसम्मति सलाह । रायसमुद्देश भली भाँति निर्देश करनावसार इच्छामुराद अभीलाषा । इच्छा । लालसा । कामनाभावार्थ वह अर्थ वा टीका जिसमें मूल का केवल भाव आ जाय, अक्षरशः अनुवाद न होबाब पुस्तक का कोई विभाग । परिच्छेद । अध्यायमंसा इच्छा । चाहना । अभिरुचिमकसद मनोरथ । मनोकामनामकसूद उद्दिष्ट । अभिप्रेतसारांश खुलासा । संक्षेप । सार । निचोड़कार्यांर्थ किसी कार्य का लक्ष्य या उद्देश्य
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें