🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:58:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आकूति
ākūti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आकूति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अभिप्राय । आशय । मतलब ।
२. पुराणानुसार मनु की तीन कन्यायों में से एक जो रुचि प्रजापति को ब्याही थी ।
३. उत्साह । अध्यवसाय ।
४. सदाचार । आप्तरीति ।
५. कर्मेंद्रिय [को॰] ।
६. वायुपुराण के अनुसार एक कल्प का नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-कूति f. intention, wish, RV.; AV. &c.
(personified), AV. vi, 131, 2
N. of a daughter of Manu Svāyambhuva and of Śatarūpā, VS.
N. of the wife of Pṛthuṣeṇa, BhP.
N. of a Kalpa, VāyuP. ii.
आ-कूत and आ-कूति See आ-√ कू.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (127,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आकूतिः f. [आ-कू-भावे-क्तिन्] Intention, wish, desire; Rv. 10. 128. 4; आकूतीनां च चित्तीनां प्रवर्तकः Mb. ˚प्र1 a. accomplishing one's own intentions. [1] Correction submitted by @aumsanskrit on 20251225. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/104 ap90.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0222-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकूति स्त्री आ + कू--भावे क्तिन् । अभिप्राये । “आकूती- नाञ्च चित्तीनां प्रवर्त्तक! नमामि ते” भा० व० २६२ [] अ० । द्रोपदीकृतकृष्णस्तवः । “आकूतिः सत्या मनसो मे अस्तु” ऋ० १०, १२४, ४ । “सं म आकूतिरृध्यात्” ऋ० ४, ३६, २ । संज्ञायां क्तिच् । स्वायम्भुवमनोः शत- रूपायां पत्न्यामुत्पादिते कन्याभेदे तत्कथा यथा । “कस्य रूपमभूद्द्वेधा यत् कायमभिचक्षते । ताभ्यां रूपविभा- गाभ्यां मिथुनं समपद्यत । यस्तु तत्र पुमान् सोऽभू- न्मनुः स्वायम्भुवः स्वराट् । स्त्रो यासीत् शतरूपाख्या महि- ष्यस्य महात्मनः । तदा मिथुनधर्म्मेण प्रजा ह्येधाम्बभू- विरे । स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् । प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्रः कन्याश्च भारत! । आकूति- र्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम! । आकूतिं रुचये प्रादात् कर्द्दमाय तु मध्यमाम् । दक्षायादात् प्रसूतिञ्च यतआपू- रितं जगत्” भा० ३ स्क० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0601-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें