🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:02:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भाव
bhāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मन का विकार 'भाव' कहलाता है (1.7.22)
नाटक में — बहनोई को 'आवुत्त', विद्वान् को 'भाव', पिता को 'आवुक' और युव (1.7.13) आवुत्त · आवुक · कुमार · भर्तृदारक
संज्ञा के अर्थ में, कर्ता से भिन्न कारक में और भाव में (3.5.15) घञ् · अच् · अप् · नङ् · अथुच् · कर्ता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाव संज्ञा पुं॰ [सं॰] सत्ता । अस्तित्व । हाना । अभाव का उलटा ।
२. मन में उत्पन्न होनेवाला विकार या प्रवृत्ति । विचार । ख्याल । जैसे,— (क) इस समय मेरे मन में अनेक प्रकार के भव उठ रहे हैं । (ख) उस समय आपके मन का भाव आपके चेहरे पर झलक रहा था ।
३. अभिप्राय । तात्पर्य । मतलब । जैसे,— इस पद का भाव समझ में नहीं आता ।
४. मुख की आकृति या चेष्टा ।
५. आत्मा ।
६. जन्म ।
७. चित्त । ८ पदार्थ । चीज ।
९. क्रिया । कृत्य ।
१०. विभूति ।
११. विद्वान् । पडित ।
१२. जंतु जानवर ।
१३. रति आदि क्रिड़ा । विषय ।
१४. अच्छी तरह देखना । पर्यालोचन ।
१५. प्रेम । मुहब्बत । उ॰— रामहि चितव भाव जेहि सीया । सो सनेह मुख नहिं कथनीया । — तुलसी (शब्द॰) ।
१६. किसी धातु का अर्थ ।
१७. योनि ।
१८. उपदेश ।
१९. संसार । जगत् । दुनिया ।
२०. जन्मसमय का नक्षत्र ।
२१. कल्पना । उ॰— जैसे भाव न संभवै तैसे करत प्रकास । होने असंभावित तहाँ उपमा केशवदास । — केशव (शब्द॰) ।
२२. प्रकृति । स्वभाव । मिज्ज ।
१६. अंतःकरण में छिपी हुई कोई गूढ़ इच्छा ।
२०. ढंग । तरीका । उ॰— देखा चाँद सूर्य जस साजा । सहसहिं भाव मदन तन गाजा । — जायसी (शब्द॰) । २५० प्रकार । तरह । उ॰— गुरु गुरु में भेद है, गुरु गुरु में भाव । —कबीर (शब्द॰) ।
२६. दशा । अवस्था । हालत ।
२७. भावना ।
२८. विश्वास । भरोसा । उ॰— अभू लगि जावों घर कैसे कैसे आवे डर बोली हरि जानिए न भाव पै न आयो है । — प्रियादास (शब्द॰) ।
२९. आदर । प्रतिष्ठा । इज्जत । उ॰— कहा भयौ जो सिर धरयौ तुम्हें कान्ह करि भाव । पंखा बिनु कछु और तुम यहाँ न पैहो नाव । — रसनिधि (शब्द॰) ।
३०. किसी पदार्थ का धर्मगुरु ।
३१. उद्देश्य ।
३२. किसी चीज की बिक्री आदि का हिसाब । दर । निर्ख । मुहा॰— भाव उतरना या गिरना =किसी चीज का दाम घट जाना । भाव चढ़ना =दर तेज होना ।
३३. ईश्वर, देवता आदि के प्रति होनेबाली श्रद्धा या भक्ति । उ॰— भाव सहित खोजइ जो प्रानी । पाय भक्त मम सब सुख खानी । — तुलसी (शब्द॰) ।
३४. साठ संवत्सरों में से आठवाँ सवत्सर ।
३५. फलित ज्योतिष में ग्रहों की शयन, उपवेशन, प्रकाशन, गमन आदि बारह चेष्टाओं में से कोई चेष्टा या ढंग जिसका ध्यान जन्मकुंडली का विचार करने के समय रखा जाता है और जिसके आधार पर फलाफल निर्भर करता है । विशेष— किसी किसी के मत से दीप्त, दीन, सुस्थ, मुदित आदि नौ और किसी किसी के मत से दस भाव भी हैं ।
३५. युवती स्त्रियों के २८ प्रकार के स्वभावज अलंकारों के अंतर्गत तीन प्रकार के अंगज अलंकारों में से पहला । नायक आदि को देखने के कारण अथवा और किसी प्रकार नायिका के मन में उत्पन्न होनेवाला विकार । विशेष— साहित्यकारों ने इसके स्यौयी. व्यभिचारी और सात्विक ये तीन भेद किए हैं और रति, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भष, जुगुप्सा और विस्मय को स्थायी भाव के अंतर्गत, निर्वेद, ग्लानि, शंका, असूचा, मद, भ्रम, आलश्य, दैन्य चिंता, मोह, धृति, व्रीडा, चपलता, हर्ष, आवेग, जड़ता गर्व, विषाद, उत्सुकता, निद्रा, अपस्मार, स्वप्न, विरोध, अमर्ष, उग्रता, व्याधि, उन्माद, मरण, त्रास और वितर्क को ब्यभिचारी भाव के अंतर्गत; तथा स्वेद, स्तंभ, रोमांच, स्वरभंग, वेपयु वैवर्ण्य, अश्रु और प्रलय को सात्विक भाव के अंतर्गत रखा हैं ।
३६. संगीत का पाँचवाँ अंग जिसमें प्रेमी या प्रेमिका के संयोग अथवा वियोग से होनेवाला सुख अथवा दुःख या इसी प्रकार का और कोई अनुभव शारीरिक चेष्टा से प्रत्यक्ष करके दिखाया जाता है । गीत का अभिप्राय प्रत्यक्ष कराने के लिये उसके विषय के अनुसार शरीर या अंगों का संचालन । विशेष— स्वर, नेत्र, मुख तथा अंगों की आकृति में आवश्यकता- नुसार परिवर्तन करके यह अनुभव प्रत्यक्ष कराया जाता हैं । जैसे, प्रसन्नता, व्याकुलता, प्रतीक्षा, उद्वेग, आकंक्षा आदि का भाव बताना । क्रि॰ प्र॰—बताना । मुहा॰— भाव बताना =कोई काम न करके केवल हाथ पैर मटकाना । व्यर्थ पर नखरे के साथ साथ हा
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाव m. (√ भू) becoming, being, existing, occurring, appearance, ŚvetUp.; KātyŚr. &c.
turning or transition into (loc. or comp.), MBh.; RPrāt.
continuance (opp. to cessation; एकोति-भाव, continuity of the thread of existence through successive births, Buddh., wrongly translated under एकोति-भ्˚), MBh.
state, condition, rank (with स्थाविर, old age; अन्यम् भावम् आपद्यते, euphem. = he dies; state of being anything, esp. ifc., e.g. बालभाव, the state of being a child, childhood = बालता or -त्व; sometimes added pleonastically to an abstract noun, e.g. तनुता-भाव, the state of thinness), Up.; ŚrS.; MBh. &c.
true condition or state, truth, reality (ibc. and ˚वेन ind. really, truly), MBh.; Hariv.
manner of being, nature, temperament, character (एको भावः or एक-भ्˚, a simple or artless nature; भावो भावं निगच्छति = birds of a feather flock together), MBh.; Kāv. &c.
manner of acting, conduct, behaviour, Kāv.; Sāh.
any state of mind or body, way of thinking or feeling, sentiment, opinion, disposition, intention (यादृशेन भावेन, with whatever disposition of mind; भावम् अमङ्गलं-√ कृ, with loc., to be ill disposed against; भावं दृढं-√ कृ, to make a firm resolution), Mn.; MBh. &c.
(in rhet.) passion, emotion (2 kinds of Bhāvas are enumerated, the स्थायिन् or primary, and व्यभिचारिन् or subordinate; the former are 8 or 9 according as the Rasas or sentiments are taken to be 8 or 9; the latter 33 or 34), Kāv.; Sāh.; Pratāp. &c.
conjecture, supposition, Mn.; Pañcat.
purport, meaning, sense (इति भावः, ‘such is the sense’ = इत्य् अर्थः or इत्य् अभिप्रायः, constantly used by commentators at the end of their explanations)
love, affection, attachment (भावं-√ कृ, with loc., to feel an affection for), MBh.; Kāv. &c.
the seat of the feelings or affections, heart, soul, mind (परितुष्टेन भावेन, with a pleased mind), ŚvetUp.; Mn.; MBh. &c.
that which is or exists, thing or substance, being or living creature (सर्व-भावाः, all earthly objects; भावाः स्थावर-जङ्गमाः, plants and animals), MuṇḍUp.; MBh. &c.
(in dram.) a discreet or learned man (as a term of address = respected sir), Mṛcch.; Mālav.; Mālatīm.
(in astron.) the state or condition of a planet, L.
an astrological house or lunar mansion, ib.
N. of the 27th Kalpa (s.v.), ib.
of the 8th (42nd) year in Jupiter's cycle of 60 years, VarBṛS.
(in gram.) the fundamental notion of the verb, the sense conveyed by the abstract noun (esp. as a term for an impersonal passive or neuter verb having neither agent nor object expressed, e.g. पच्यते, ‘there is cooking’ or ‘cooking is going on’), Pāṇ. iii, 1, 66; 107 &c.
N. of the author of the Bhāvaprakāśa (= मिश्र-भाव), Cat.
wanton sport, dalliance, L.
birth, L.
place of birth, the womb, L.
the world, universe, L.
an organ of sense, L.
superhuman power, L.
the Supreme Being, L.
advice, instruction, L.
contemplation, meditation, L. (cf. -समन्वित).
भाव &c. See p. 754 &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (754,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भावः [भू-भावे घञ्] 1 Being, existing, existence; नासतो विद्यते भावः Bg. 2. 16. --2 Becoming, occurring, taking place. --3 State, condition, state of being; लताभावेन परिणतमस्या रूपं V. 4; U. 6. 23; so कातरभावः, विवर्णभावः &c. --4 Manner, mode. --5 Rank, station, position, capacity; देवीभावं गमिता K. P. 10; so प्रेष्यभावं; किंकरभावं &c. --6 (a) True condition or state, truth, reality; Bg. 10. 8. (b) Sincerity, devotion; त्वयि भे भावनिबंधना रतिः R. 8. 52; 2. 26. --7 Innate property, disposition, nature, temperament; U. 6. 14. --8 Inclination or disposition of mind, idea, thought, opinion, supposition; Pt. 3. 43; Ms. 8. 25; 4. 65. --9 Feeling, emotion, sentiment; एको भावः Pt. 3. 66; Ku. 6. 95. (In the dramatic science or in poetic compositions generally, Bhāvas are either स्थायिन् primary, or व्यभिचारिन् subordinate. The former are eight or nine, according as the Rasas are taken to be 8 or 9, each rasa having its own स्थायिभाव. The latter are thirty-three or thirty four in number, and serve to develop and strengthen the prevailing sentiment; for definition and enumeration of the several kinds, see R. G first ānana, or K. P. 4.). --10 Love, affection, attachment; द्वंद्वानि भावं क्रि यया विवव्रुः Ku. 3. 35; कुमुद्वती भानुमतीव भावं (बबंध) R. 6. 36. --11 [] Purport, drift, gist, substance; इति भावः (often used by commentators). --12 Meaning, intention, sense, import; Māl. 1. 25. --13 Resolution, determination. --14 The heart, soul, mind; तयोर्विवृतभावत्वत् Māl. 1. 12; Bg. 17. 16. --15 Any existing thing, an object, a thing, substance; जगति जयिनस्ते ते भावा नवेंदुकलादयः Māl. 1. 17, 36; R. 3. 41, U. 3. 32. --16 A being, living creature. --17 Abstract meditation, contemplation (= भावना q. v.). --18 Conduct, movement. --19 (a) Gesture, behaviour. (b) Amorous gesture or expression of sentiment, gesture of love; Ś. 2. 1. --20 Birth. --21 The world, universe. --22 The womb. --23 Will. --24 Superhuman power. --25 Advice, instruction. --26 (In dramas) A learned or venerable man, worthy man, (a term of address); भाव अयमस्मि V. 1; तां खलु भावेन तथैव सर्वे वर्ग्याः पाठिताः Māl. 1. --27 (In gram) The sense of an abstract noun, abstract idea conveyed by a word; भावे क्तः. --28 A term for an impersonal passive or neuter verb. --29 (In astr.) An astronomical house. --30 A lunar mansion. --31 An organ of sense. --Comp. --अनुग a. not forced, natural. --(गा) a shadow. --अंतरं a different state. --अद्वैतं {1} a natural cause. {2} material cause (as thread of a cloth). {3} identity of conception, oneness of view. --अर्थः {1} the obvious meaning or import (of a word. phrase &c). {2} the subjectmatter. --आकूतं (secret) thoughts of the mind; Amaru. 4. --आत्मक a. real, actual. --आभासः simulation of a feeling, a feigned or false emotion. --आलीना a shadow. --एकरस a. influenced solely by the sentiment of (sincere) love; Ku. 5. 82. --गंभीरं ind. {1} heartily, from the bottom of the heart. {2} deeply, gravely. --गम्य a. conceived by the mind; Me. 85. --ग्राहिन् a. {1} understanding the sense. {2} appreciating the sentiment. --जः {1} love. {2} the god of love. --ज्ञ, --विद् a. knowing the heart. --दर्शिन् a. see भालदर्शिन्. --बधन a. enchanting or fettering the heart, linking together the hearts; R. 3. 24. --बोधक a. [] indicating or revealing any feeling. --मिश्रः a worthy person, a gentleman (used in dramas); प्रसीदंतु भावमिश्राः Ś. 6. --रूप a. real, actual. --वचनं denoting an abstract idea, conveying the abstract notion of a verb. --वाचकं an abstract noun. --वृत्तः an epithet of Brahman. --शबलत्वं a mixture of various emotions (भावानां बाध्यबाधकभावमापन्नानामुदासीनानां वा व्यामिश्रणं R. G., vide examples given ad loc.). --शुद्धिः f. purity of mind, honesty, sincerity. --शून्य a. devoid of real love; M. 3. 3. --संधिः the union or coexistence of two emotions ( भावसंधिरन्योन्यानभिभूतयोरन्योन्याभिभावनयोग्ययोः सामानाधिकरण्यं R. G., see the examples there given). --समाहित a. abstracted in mind, devout. --सर्गः the mental or intellectual creation; i. e. the creation of the faculties of the human mind and their affections (opp. भौतिकसर्ग or material creation). --स्थ a. attached; devoted (to one); Ku. 5. 58. --स्थिर a. firmly rooted in the heart; Ś. 5. 2. --स्निग्ध a. affectionately disposed, sincerely attached; Pt. 1. 285.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0814-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भावः, पुं, (भावयति चिन्तयति पदार्थानिति । भू + णिच् + पचाद्यच् । भवतीति । भू + “भव- तेश्चेति वक्तव्यम् ।” इति काशिकोक्तेर्णो वा ।) नाट्योक्तौ विद्वान् । मानसविकारः । सत्ता । (यथा, श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । २ । १६ । “नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥”) स्वभावः । अभिप्रायः । (यथा, रामायणे । २ । २ । १९ । [] “तस्य धर्म्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्व्वशः । ब्राह्मणा बलमुख्याश्च पौरजानपदैः सह ॥”) चेष्टा । आत्मा । जन्म । इत्यमरः । ३ । ३ । २०६ ॥ (चित्तम् । यथा, मनुः । ४ । २२७ । “दानधर्म्मं निषेवेत नित्यमैष्टिकपौर्त्तिकम् । परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य भक्तितः ॥”) क्रिया । लीला । पदार्थः । (यथा, रघुः । ३ । ४१ । “अतीन्द्रियेष्वप्युपपन्नदर्शनो बभूव भावेषु दिलीपनन्दनः ॥”) विभूतिः । बुधः । जन्तुः । रत्यादिः । इति मेदिनी । वे, २१ ॥ गौरवितः । अभिनयान्तरम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (विषयः । यथा, हितोपदेशे । “अवश्यम्भाविनो भावा भवन्ति महतामपि । नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः ॥” पर्य्यालोचना । यथा मनुः । ६ । ८० । “यदा भावेन भवति सर्व्वभावेषु निस्पृहः । तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ॥” प्रेम । यथा, गीतायाम् । १० । ८ । “इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥”) धात्वर्थः । (यथा, सुग्धबोधे वोपदेवः । “देशाध्वकालभावं वाटैः ।” क्रियान्तरापेक्षि- क्रियाविशिष्टः तत्र सप्तमी विहिता तथा च मुग्धबोधटीकायां रामतर्कवागीशः । “यस्य क्रियया क्रियान्तरमपेक्ष्यते स इह भावः ॥”) योनिः । उपदेशः । इति धरणिः ॥ संसारः । इत्यनेकार्थकोषः ॥ नवग्रहाणां शयनादिद्बादश- चेष्टाः । यथा, -- “शयनञ्चोपदेशश्च नेत्रपाणिः प्रकाशनम् । गमनं गमनेच्छा च सभायां वसतिस्तथा ॥ आगमनं भोजनञ्च नृत्यलिप्सा च कौतुकम् । निद्रा ग्रहाणां भावाश्च द्वादशैते प्रकीर्त्तिताः ॥” भावानयनक्रमो यथा, -- “यद्राशौ विद्यते खेटस्तेन तं परिपूरयेत् । पुनरंशेन संपूर्य्य स्वर्क्षं तत्र नियोजयेत् ॥ जातदण्डं तथा लग्नमेकीक्वत्य सदा बुधैः । रविणा भागहारेण शेषं कार्य्ये नियोजयेत् ॥ अंशेन नवसंख्यया । खर्क्षं ग्रहाणां जन्म- नक्षत्रम् । तद्यथा, -- “विशाखानलतोयानि वैष्णवं भगदैवतम् । पुष्या पौष्णोयमः सर्पो जन्मभान्यर्कतः क्रमात् ॥” ऋक्षो राशिः । यदा मेषे ग्रहस्तदा १ एक- पूरितग्रहसंख्याङ्कः । यदा वृषे ग्रहस्तदा २ द्विपूरितो ग्रहसंख्याङ्कः कार्य्यः ॥ * ॥ जाया- सुतमृत्युतुङ्गस्वगृहत्रिकोणस्थानस्थितपापग्रहाणां निद्राशयनभावयोः फलम् । “निद्रायाञ्च यदा पापो जायास्थाने शुभं वदेत् । यदि पापः शुभैर्दृष्टो नाशुभैश्च कदाचन ॥ यदि वा शत्रुगेही स्याच्छयने यदि वेक्षितः । तदा नारीसमं तस्य नाशो भवति निश्चितम् ॥ शुभाशुभैर्यदा दृष्टः शुभग्रहसमन्वितः । नारी च म्रियते तस्य प्रथमा च विशेषतः ॥ सुतस्थाने स्थितः पापो निद्रायां शयनेऽपि वा । [] तदाशुभं भवेत्तस्य नात्र कार्य्या विचारणा ॥ तुङ्गस्थाने स्वगृहे वा त्रिकोणे वा यदा भवेत् । अपत्यस्य तदा नाशो जायते नात्र संशयः ॥ शुभग्रहो यदा तत्र क्रूरो वा यदि वेक्षितः । तदा प्रथमापत्यस्य नाशो भवति निश्चितम् ॥ मृत्युस्थाने स्थितः पापो निद्रायां शयनेऽपि वा । तदात्मनोऽपमृत्युः स्याद्राजतोऽपरतोऽपि वा ॥ शुभग्रहो यदा तत्र मृत्युस्थानेऽपि संस्थितः । तदा च मरणं तस्य मृत्युस्थाने विशेषतः ॥ पापग्रहैर्यदा दृष्टः शुभो वा शत्रुवीक्षितः । तदा तस्य शिरश्छेदो मुनिना परिकीर्त्तितः ॥ एवं क्रमेण बोद्धव्यं ग्रहभावे सुबुद्धिना । बलाबलविचारेण जायते च शुभाशुभम् ॥ ज्योतिर्वित्सु च सर्व्वेषु परिहारः कृतो मया । शयनादिकभावेषु ज्ञातव्यञ्चोपदेशतः ॥ एकादशे वा दशमालये वा धनालये व
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भाव" आता है (24)
अस्ति भाव । सत्ताभावाट भाव । भावनाअस्तित्व सत्ता का भाव । विद्यमानता । मौजूदगीरेट भाव । निर्खधरन धरने की क्रिया, भाव, ढंगनीयत भावना । भाव । आंतरिक लक्ष्य । उद्देश्य । आशय । संकल्प । इच्छा । र्मशा …हगदई ‡ ^२ संज्ञा स्त्री॰ बगदने की स्थिति, भाव, क्रियाजज्बा भावना । भाव । मनोवृत्तिनिर्ख भाव । दर । यौ॰— निर्ख दारोगा । निर्खनामा । निर्खबंदी । क्रि॰ प्र॰— मुक…संगीत नृत्य, गीत और वाद्य का समाहार । वह कार्य जिसमें नाचना, गाना और बजाना त…इदावत्सर बृहस्पति की गति के अनुसार प्रत्येक ६० वर्ष में १२ यगु होता है और प्रत्…चित्तवृत्ति चित्त की गति । चित्त की अवस्था । विशेष—योग में चित्तवृत्ति पाँच प्रकार…अदा वि चुकता । बेबाक । दिया हुआभाइ पु † ^१ संज्ञा पुं॰भाउ पु † ^१ संज्ञा पुं॰भाय ‡ ^१ संज्ञा पुं॰ भाईशरह वह कथन या वर्णन जो किसी बात को स्पष्ट करने के लिये किया जायइमोशन सवंग (मनोवै॰)ख्याल ध्यान । मुहा॰—ख्याल करना = सोचना । याद करना । ख्याल पड़ना = ध्याब में …तबीअत चित्त । मन । जी । मुहा॰—(किसी पर) तबीअत आना = (किसी पर) प्रेम होना । आ…तबीयत मिलना । हिसाब बैठना = (१) ठीक ठीक जैसा जैसा चाहिए वैसा प्रबंध हो जाना …बाजार वह स्थान जहाँ अनेक प्रकार के पदार्थों को दुकानें हों । वह जगह जहाँ सब …प्रयोगवाद आधुनिक काव्य की एक विशिष्ट धारा । विशेष—प्रयोगवाद अंग्रेजी शब्द एकसपेर…सुरेज्ययुग फलित ज्योतिष के अनुसार बृहस्पति का युग जिसमें पाँच वर्ष हैं । इन पाँचो…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें