🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:29:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संगीत
saṃgīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संगीत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्गीत]
१. नृत्य, गीत और वाद्य का समाहार । वह कार्य जिसमें नाचना, गाना और बजाना तीनों हों । विशेष—संगीत का मुख्य उद्देश्य मनोरंजन है; और भिन्न भिन्न देशों में भिन्न भिन्न प्रकार से मनोरंजन के लिये गाना बजाना हुआ करता है । संभवत: भारतवर्ष में ही सबसे पहले संगीत की ओर लोगों का ध्यान गया था । वैदिक काल में ही यहाँ के लोग मंत्रों का गान करते और उसके साथ साथ हस्तक्षेप आदि करते और बाजा बजाते थे । धीरे धीरे इस कला ने इतनी उन्नति की कि 'सामवेद' की रचना हुई । इस प्रकार मानो सामवेद भारतीय संगीत का सबसे प्राचीन और पूर्वरुप है । पीछे संगीत का बड़ा प्रचार हुआ । सुर, नर सभी इससे प्रेम करने लगे । रामायण और महाभारत के समय में इस देश में इसका बड़ा आदर था । नाचने, गाने और बजाने का अभ्यास सभी सम्य लोग करते थे । संगीत शास्त्र के प्रथम आचार्य 'भरत' माने जाते हैं । इनके पश्चाता काश्यप, मतंग, पार्ष्टि, नारद, हनुमत् आदि ने संगीत शास्त्र की आलोचना की । कहते है कि प्राचीन यूनान, अरब और फारसवालों ने भारतवासियों से ही संगीत शास्त्र की शिक्षा ग्रहण की थी । कुछ लोगों का मत है कि स्वर, ताल, नृत्य, भाव, कोक और हस्त इन सातों के समाहार को संगीत कहते हैं; पर अधिकांश लोग गान, वाद्य और नृत्य को ही संगीत मानते हैं; और यदि वास्तविक दृष्टि से देखा जाय तो शेष चारों का भी समा- वेश इन्हीं तीनों में हो जाता है । इनमें से गीत और वाद्य को 'श्राव्य संगीत' तथा नृत्य को संगीत कहते हैं । संगीत के और भी दो भेद किए गए हैं —मार्ग और देशी । कहते हैं कि किसी समय महादेव के सामने भरत ने अपनी संगीतविद्या का परिचय दिया था । उस संगीत के पथ प्रदर्शक ब्रह्मा थे और वह संगीत मुक्तिदाता था । वही संगीत 'मार्ग' कहलाता था । इसके अतिरिक्त भिन्न भिन्न देशों में लोग अपने अपने ढंग पर जो गाते, बजाते और नाचते हैं, उसे देशी कहते हैं । कुछ लोग केवल गाने और बजाने को ही और कुछ लोग केवल गाने को ही, भ्रम से, संगीत कहते हैं ।
२. सामूहिक गान । सहगान । एक साथ मिलकर गाया हुआ गान (को॰) ।
३. कई वाद्यों वा एक स्वर ताल में बजना ।
संगीत २ वि॰ जो साथ मिलकर गाया गया हो [को॰] ।
संगीत पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ साङ्गीत] दे॰ संगीत । उ॰—जोतिक आगम जानि, सामुद्रिक संगीत सब ।—हिं॰ क॰ का॰, पृ॰ १८८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-गीत &c. See सं-√ गै.
सं-गीत mfn. sung together, sung in chorus or harmony
सं-गीत n. a song sung by many voices or singing accompanied by instrumental music, chorus, a concert, any song or music, Kāv.; Kathās.; Pur.
the art or science of singing with music and dancing (= -शास्त्र), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1128,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संगीत p. p. Sung together, sung in chorus. --तं 1 Chorus, a song sung by many voices; जगुः सुकंठ्यो गंधर्व्यः संगीतं सहभर्तृकाः Bhāg. --2 Music, harmonious singing, especially singing accompanied by instrumental music and dancing, triple symphony; गीतं वाद्यं नर्तनं च त्रयं संगीतमुच्यते; किमन्यदस्याः परिषदः श्रुतिप्रसादनतः संगीतात् Ś. 1; Mk. 1. --3 A concert. --4 The art of singing with music and dancing; Bh. 2. 12. --Comp. --अर्थः {1} the subject of a musical performance. {2} the materials or necessary apparatus for a musical concert; Me. 56. --शाला a concert-hall; Māl. 2. --शास्त्रं the science of music.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्गीत न० सम् + गै--क्त । १ दर्शनार्थे नाट्यगीतवाग्रतिके हेमच० । २ तत्पतिपादकग्रन्थे च । कर्मणि क्त । ३ स- म्यग्गीते त्रि० । सङ्गीतशास्त्राणि च नानाविधानि तत्र मूलग्रन्थकर्त्तारश्चत्वारः भरतहनुमत्सोमेश्वरकलनाथास्तत्र हनूमद्ग्रन्थस्यैव लोकेऽधुना बहुलप्रचारः । तद्ग्रन्थत्य च स्वराध्यायः रागाध्यायः तालाध्यायः नृत्याध्यायः भावाध्यायः कोकाध्यायः हस्ताध्यायश्चेति सप्ताध्यायः । सङ्गीतसारादौ विस्तरो दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5203,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्गीतं, क्ली, (सं + गे + क्तः ।) प्रेक्षणार्थनृत्य- गीतवाद्यम् । यथा, हेमचन्द्रः । “गीतवाद्यनृत्यत्रयं नाट्यं तौर्य्यत्रिकञ्च तत् । सङ्गीतं प्रक्षणार्थेऽस्मिन् शास्त्रोक्ते नाट्य- धर्म्मिका ॥” नृत्यगीतवाद्यस्य शास्त्रम् । तत्तु सोमेश्वरभरत- हनूमत्कल्लिनाथमतभेदात् चतुर्व्विधम् । अधुना हनूमन्मतं प्रचलितम् । तस्य अध्यायाः सप्त । स्वराध्यायः १ रागाध्यायः २ तालाध्यायः ३ नृत्याध्यायः ४ भावाध्यायः ५ कोकाध्यायः ६ हस्ताध्यायश्च ७ । इति सङ्गीतशास्त्रम् ॥ * ॥ सङ्गीतावसाने ताम्बूलदानप्रमाणं यथा, -- “ता वासुदेवोऽप्यनुरक्तचित्तः संनृत्य गीताभिनयैरुदारैः । नरेन्द्रसूनो परितोषितेन ताम्बूलयोगेन वराप्सरोभिः ॥ तदागताभिर्नृवराहृतास्तु कृष्णेप्सया मानमयास्तथैव । फलानि गन्धोत्तमवन्ति वीरा- श्छालिक्यगान्धर्व्वमथाहृतञ्च ॥ कृष्णेच्छया च त्रिदिवान्नृदेव अनुग्रहार्थं भूवि मानुषाणाम् । स्थितञ्च रम्यं हरितेजसेव प्रयोजयामास स रौक्मिणेयः । छालिक्यगान्धर्व्वमुदारबुद्धि- स्तेनेव ताम्बूलमथ प्रयुक्तम् ॥” इति हरिवशे भानुमतीहरणे जलक्रीडायाम् १४८ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-218-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संगीत" आता है (25)
गान गाने की क्रिया । संगीत । गाना । यौ॰—गानाविद्या = संगीत कलाश्रव्य जो सुना जा सके । सुनने योग्य । जैसे,—संगीत । यौ॰—श्रव्य काव्य = वह काव…गंधर्वविद्या गानविद्या । संगीतततत्व विलंबित काल । मंद काल ।—(संगीत)रतिका ऋपभ स्वर की तीन श्रुतियों में से अंतिम श्रुति । (संगीत)सौराटी एक रागिनी । (संगीत)राजविनोद एक ताल का नाम । (संगीत)गौनई † संज्ञा स्त्री॰ गान । संगीततेवरा दुन में बजाया हुआ रूपक ताल । (संगीत)मगलूब चौबीस शोभाओं में से एक । (संगीत)मरगोल गाने में ली जानेवाली गिटकिरी । स्वरःकंपन । (संगीत) । क्रि॰ प्र॰—भरना ।…बेसुरा जो नियमित स्वर में न हो । जा अन्न नियत स्वर से हटा हुआ हो । (संगीत)विलावली एक रागिनी जो हिड़ोल राग की स्त्री मानी जाती है । (संगीत)श्रीरमण एक संकर राग जो शंकराभरण और मालश्री को मिलाकर बनाया गया है । (संगीत)आर्टिस्ट वह जो किसी कला में, विशेषकर ललित कला (चित्रकारी, तक्षणकला, संगीत, नृत्…तानटप्पा संगीत । गाना बजानाभारतानंद ताल के साठ मुख्य भेदों में से एक भेद का नाम । (संगीत)स्वरनादी वह बाजा जो मूँह से फूँककर बजाया जाता हो । (संगीत)क्षेमकल्याण हम्मीर और कल्याण के संयोग से बना हुआ एक संकर राग ।—(संगीत)वसंत वर्ष की छह ऋतुओं में से प्रधान और प्रथम ऋतु जिसके अंतर्गत चैत और बैसाख…प्लुत घोड़े की एक चाल का नाम जिसे पोई कहते हैंकारिका किसी सूत्र की श्लोकबद्ध व्याख्या । किसी सूत्र का श्लोकों में विवरणत्रिपदिका तिपाई की तरह का पीतल आदि का वह चौखटा जिसपर दिवपूजन के समय शंख रखते हैंसुशिर सुंदर शिरवाला । जिसका सिर सुंदर होगिटकिरी दे॰ 'गिट्टी'
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें