🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:28:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कारिका
kārikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कारिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किसी सूत्र की श्लोकबद्ध व्याख्या । किसी सूत्र का श्लोकों में विवरण ।
२. नाटक करनेवाले नट की स्त्री । नटी ।
३. संकीर्ण राग का एक भेद ।—(संगीत) ।
४. पीडा देना । उत्पीड़न (को॰) ।
५. ब्याज । सूद (को॰) । व्यापार । वाणिज्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारिका f. (f. of कारक), a female dancer, L.
a business, L.
trade, L.
concise statement in verse of (esp. philos. and gramm.) doctrines, MBh. ii, 453 &c.
torment, torture, L.
interest, L.
N. of a plant, L.
f. pl. or more commonly हरि-कारिकास्, the Kārikās of Bhartṛ-hari i.e. the verses contained in his gramm. work Vākya-padīya (q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारिका 1 A female dancer. --2 A business, or trade. --3 A memorial verse, or a collection of such verses, on grammatical, philosophical, or scientific subjects; e. g. Bhartṛhari's Kārikās on grammar; सांख्यकारिका. --4 Torment, torture. --5 Interest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0397-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारिका स्त्री कृ--भावे ण्वुल् । १ क्रियायाम् । “कारिकाशब्द स्योपसंख्यानम्” वार्त्ति० क्रियायोगेऽस्य गतित्वम् तत्र का- रिका क्रिया, कारिकाकृत्य” सि० कौ० । तत्र दासीश्लोकवा चकस्य क्रियाशब्दस्य न ग्रहणं तथाव्याख्यनात् । कारः रोगबधः साध्यतयास्त्यस्य ठन्, कृ--हिंसायां ण्वुल् वा । रोगनाशिकायां २ कण्टकार्य्यां राजनि० । ३ नटयोषिटि [] ४ विवरणश्लोके अल्पाक्षरेण बह्वर्थज्ञापकश्लोकभेदे । ५ शिल्पिरचनीयाम् मेदि० । ६ वृद्धिभेदे (मुद) रमानाथः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1943-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारिका, स्त्री, (धात्वर्थे निर्द्देशे करोतेर्ण्वुल् णित्त्वाद्वृद्धिः । यद्वा करोतीति ण्वुल् प्रत्ययस्था- दिति इत्वम् ।) नटस्त्री । कृतिः । विवरणश्लोकः । (यथा, महाभारते । २ । ११ । ३३ । “नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिककारिकाः” ॥) शिल्पम् । यातना । इति मेदिनी ॥ वृद्धिः । इत्य- मरटीकायां रमानाथः । सुद इति भाषा ॥ स्व- ल्पाक्षरवृत्त्या बह्वर्थज्ञापिका कविता । यथा, -- “कारिका तु स्वल्पवृत्तौ बहोरर्थस्य सूचनी” । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-100-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें