🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:30:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्ता
kartā
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संज्ञा के अर्थ में, कर्ता से भिन्न कारक में और भाव में (3.5.15) घञ् · अच् · अप् · नङ् · अथुच् · भाव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्ता १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ 'कर्तृ'] की प्रथमा का एक॰] [स्त्री॰ कर्त्री]
१. करनेवाला । काम करनेवाला ।
२. रचनेवाला । बनाने— वाला ।
३. विधाता । ईश्वर । उ॰—मेरे मन कछु और है कर्ता के कछु और (शब्द॰) ।
४. परिवार का, विशोषत: संयुक्त परिवार का वह व्यक्ति जो घर का सब उत्तरदायित्व वहन करता है और परिवार की ओर से वैधानिक रुप से भी कार्य कर सकता है । परिवार का प्रबधक व्यक्ति ।
५. व्याकरण के छह कारकों में पहला । जिससे क्रिया के करनेवाले का ग्रहण होता है ।जैसे,—यज्ञदत्त मारता है । यहाँ मारने की क्रिया को करनेवाला । यज्ञदत्त कर्ता हुआ ।
कर्ता २ वि॰ करनेवाला । क्रिया का करनेवाला । जिससे क्रिया का संबंध हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्त्ता, [ऋ] त्रि, (करोति क्रिया निष्पादयतीति वा । करोति यः कर्म्मेति शेषः । कृ + कर्त्तरि तृच् ।) कारकः । इति मेदिनी ॥ षट्कारकान्तर्गतकारक- विशेषः । वोपदेवेनास्य घसंज्ञा कृता । अत्र उक्तार्थे प्रथमा अनुक्तार्थे तृतीया विभक्तिर्भवति ॥ तस्य लक्षणम् । “क्रियानुकूलकृतिमत्त्वम्” । इति सारमञ्जरी ॥ “यः करोति सः” । इति सर्व्ववर्म्मा ॥ “कृत्याश्रयः” । इति तार्किकाः ॥ “चेतनान्तरव्या- पाराव्यवधानेन धात्वर्थनिष्पादकश्चेतनः कर्म्मकर- णादिकारकचक्रप्रयोक्ता वा” । इति प्रायश्चित्तवि- वेकः ॥ “क्रियामुख्यप्रयोजकौ कर्त्ता” । इति क्रम- दीश्वरः ॥ स तु पञ्चविधः । क्रियामुख्यः १ हेतुकर्त्ता २ प्रयोजकः ३ अनुमन्ता ४ ग्रहीता ५ । तथा च । “क्रियामुख्यो भवेत् कर्त्ता हेतुकर्त्ता प्रयोजकः । अनुमन्ता ग्रहीता च कर्त्ता पञ्चविधः स्मृतः” । इति गोयीचन्द्रटीकाकृद्गोपालचक्रवर्त्ती ॥ स च त्रिविधः । सात्त्विकः १ राजसः २ तामसः ३ । सात्त्विको यथा, -- “मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्त्ता सात्त्विक उच्यते” ॥ राजसो यथा, -- “रागी कर्म्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्त्ता राजसः परिकीर्त्तितः” ॥ तामसो यथा, -- “अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः । विषादी दीर्घसूत्री च कर्त्ता तामस उच्यते” ॥ इति श्रीभगवद्गीता । १८ । २६-२८ ॥
कर्त्ता, [ऋ] पुं, (करोति सृजति चतुर्द्दशभुवनानि यः सर्व्वलोकस्रष्टेति यावत् । कृ + तृच् ।) पर- मेष्ठी । ब्रह्मा । इति मेदिनी ॥ क्रियानुकूलकृति- मान् । स च त्रिविधः । यथा, -- “त्रिधैव ज्ञायते कर्त्ता विशेषेण प्रतिक्रियाम् । योग्यत्वप्रतिषिद्धत्वविशेषणपदान्वयैः” ॥ अस्यार्थः । क्रियां प्रति प्रकारत्रयेण कर्त्ता विज्ञा- यते तस्य विवरणम् । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यत्र योग्यत्वेन लब्धविद्यस्त्रैवर्णिकः ॥ १ ॥ अहरहर्दद्यात् दीक्षितो न ददातीत्यत्र प्रतिषिद्धत्वेन दीक्षिते- तरपरः ॥ २ ॥ स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र विशेषण- पदान्वयेन स्वर्गकामः कर्त्ता ज्ञायते ॥ ३ ॥ * ॥ नित्ये निषेधे च यद्यत् साधनं तदभावस्तदभाव- साधनं इत्यनुभवसिद्ध्या नित्याकरणं निषिद्धाचर- णञ्च प्रत्यवायसाधनं शास्त्रावगतं अतस्तदभावो नित्याचरणं निषिद्वाकरणञ्च प्रत्यवायाभावसाधन- मिति प्रत्यवायपरिहारार्थी नियोज्योऽन्वेति तद्वोधकविशेषणपदाध्याहारादिति बोध्यं ततश्चेयं विधिवाक्यशाब्दधीः । यथा, काम्ये स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र स्वर्गकामस्य कर्त्तुर्य्यागविषयकं कार्य्यम् । [] नित्ये अहरहः सन्ध्यामुपासीत इत्यत्र प्रत्यवाय- परिहारार्थिनः कर्तुः प्रत्यहं सन्ध्यावन्दनविषयकं । कार्य्यम् । न कलञ्जं भक्षयेदित्यत्रापि प्रत्यवायपरि- हारार्थिनः कर्तुः कलञ्जभक्षणाभावविषयकं कार्य्य- मित्येवं रूपा । इति धर्म्मदीपिका ॥ (महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ६४ । “संग्रहो निग्रहः कर्त्ता सर्पचीरनिवासनः” ॥ विश्वस्रष्टुर्ब्रह्मणोऽपि कर्तृत्वात् आदिकर्त्ता विष्णुः ॥ यथा महाभारते १३ । १४९ । ४७ । “क्रोधहा क्रोधकृत् कर्त्ता विश्वबाहुर्महीधरः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-044-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्ता" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें