🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अप्
ap
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
संज्ञा के अर्थ में, कर्ता से भिन्न कारक में और भाव में (3.5.15) घञ् · अच् · नङ् · अथुच् · कर्ता · भाव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अप् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । पानी ।
२. वायु । हवा (को॰) ।
३. चित्रा नक्षत्र [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अप् n. (gen. अपस्), work (according to NBD.), RV. i, 151, 4.
2. अप् f. (in Ved. used in sing. and pl., but in the classical language only in pl., आपस्) water
air, the intermediate region, Naigh.
the star δ Virginis
the Waters considered as divinities. ifc. अप् may become अप or ईप, ऊप after इ- and उ- stems respectively.
अप् [cf. Lat. aqua; Goth. ahva, ‘a river’; Old Germ. aha, and affa at the end of compounds; Lith. uppê, ‘a river’; perhaps Lat. amnis, ‘a river’, for apnis cf. also ἀϕρός]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (47,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप् f. [आप्-क्विप्-ह्रस्वश्च Uṇ. 2. 58] (Declined in classical language only in pl.; आपः, अपः, अद्भिः, अद्भ्यः अपां and अप्सु, but in singular and pl. in Veda) 1 Water (regarded in Ved. as sacred divinities, आपो देवीः); खानि चैव स्पृशेदद्भिः Ms. 2. 60. Water is generally considered to be the first of the 5 elements of creation, as in अप एव ससर्जादौ तासु बीजमवासृजत् Ms. 1. 8, Ś. 1. 1; but in Ms. 1. 78 it is said to have been created from ज्योतिस् or तेजस् after मनस्, आकाश, वायु and ज्योतिस् or अग्नि; ज्योतिषश्च विकुर्वाणादापो रसगुणाः स्मृताः । अद्भ्यो गंधगुणा भूमिरित्येषा सृष्टिरादितः ॥ --2 Air, the intermediate region. --3 The star Ś virginis. For the changes of अप् at the end of comp. see P. V. 4. 74, VI. 3. 97-98. [cf. L. aqua, Gr. appos; Lith. uppe; Goth. ahva; Pers. ab; Zend ap; Old Germ. aha]. --Comp. --कृत्स्नं deep meditation by means of water. --चरः an aquatic animal. --पतिः {1} ‘Lord of waters’, N. of Varuṇa. {2} the ocean. For other comps. see s. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0103-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप् स्त्री ब० व० । आप--क्विप् ह्रस्वश्च । जले । “प्रत्तं जलं द्व्यञ्जलमन्तिकेऽपाम्” भट्टिः । “अद्भिरेव पारयित्वा नैत्यि- कान्ते भुजिक्रियेति” स्मृतिः अग्नेरापः, अद्भ्योन्नमिति श्रुतिः “अपएव ससर्ज्जादौ तासु वीजमवासृजदिति” मनुः । समासान्ते अच् समासान्तः । “बह्वपानि तडानि सारसाः समुपासते” इत्युद्भटः । कृतसमासान्तस्य उपसर्ग द्व्यन्तःपरस्य आतईत्त्वम् । समीपंप्रेपम् द्वीपः अन्तरीपम् । अनुपूर्व्वात्तु देशे वाच्ये ऊत् । अनूपोदेशः अन्यत्र अन्वीपो- ग्राम इत्यादि । पूजार्थकसुपूर्व्वात् न अच् । स्वाम्पि नगराणि । अपां विकारः मयट् । अम्मयः वा ष्यञ् । आप्यम् । स्वार्थे चातु० ष्यञ् । आप्यं जले न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0221,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें