🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:46:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीवन
jīvana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीवन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ जीवित]
१. जीवीत रहने की अवस्था । जन्म और मृत्यु के बीच का काल । वह दशा दिसमें प्राणी आपनी इंद्रियों द्वारा चेतन व्यापार करते हैं । जिंदगी । जैसे,— अपने जीवन में ऐसी घटना मैंने कभी नहीं थी यौ॰— जीवनचरित् । जीवनचर्या । मुहा॰—जीवन भरना = जीवन ब्यतीत करना । जिंदगी के दिन काटना ।
२. जीवित रहने का भाव । जीने का व्यापार या भाव । प्राण- धारण । जैसे,— अन्न से ही तो मनुष्य का जीवन है । यौ॰— जीवनदाता । जीवनधन । जीवनमूरि ।
३. जीवित रखनेवाली वस्तु जिसके कारण कोई जाता रहै । प्राण का अवलंब । जैसे,— जल ही मनुष्य का जीवन है ।
४. प्राणधार । परमप्रिय । प्यारा ।
५. जल । पानी । उ॰— जगत जीवन हेतु जीवन (जल) बिंदु की वर्षा होती ।— प्रेमघन॰, भा॰२, पृ॰ ३३४ ।
७. मज्जा ।
८. वात । वायु ।
९. ताजा घी या मक्खन ।
१०. जीवक नामक औषघ ।
११. पुत्र ।
१२. परमेश्वर ।
१३. गंगा ।
१४. क्षुद्र फल नाम का पौधा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवन mf(ई)n. vivifying, giving life, enlivening, ŚBr. ii, 3, 1, 10; MBh. (said of wind, the sun, &c.; of Śiva xiii, 1236), BhP. x; Kathās.
जीवन m. a living being, W.
wind, L.
a son, L.
the plant क्षुद्रफलक, L.
the plant जीवक, L.
N. of the author of Mānasa-nayana
जीवन n. life, RV. i, 48, 10; x, 161, 1; AV.; ŚBr. ix &c.
manner of living, TS. vi, 1, 9, 4
living by (instr. or in comp.), livelihood, means of living, Mn.; Yājñ. iii; MBh. &c.
enlivening, making alive, R. vi, 105; Kathās. lxxvi, 25; Aṣṭāṅg.
enlivening a magical formula, Sarvad. xv, 254 and 256
‘life-giving element’, water, BhP. x, 20, 6; Rājat. v, 416
fresh butter, L.
milk, Gal.
marrow, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (423,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवन a. (नी f.) [जीव् भावे ल्युट्] Enlivening, giving life. --नः 1 A living being. --2 Wind. --3 A son. --4 The Supreme Being. --नं 1 Life, existence; (fig. also); त्वमासे मम भूषणं त्वमसि मम जीवनं Gīt. 10. --2 The principle of life, vital energy; Bg. 7. 9. --3 Water; बीजानां प्रभव नमोऽस्तु जीवनाय Ki. 18. 39; or जीवनं जीवनं (life) हंति प्राणान् हंति समीरणः Udb. --4 Livelihood, profession, means of existence (fig. also); Ms. 11. 77; विदुषां जीवनं मूर्खः H. 3. 33. --5 Butter made from milk one day old. --6 Marrow. --7 Enlivening, making alive. --Comp. --अंतः death. --आघातं poison. --आवासः {1} ‘residing in water’, epithet of Varuṇa, the regent of water. {2} the body. --उपायः livelihood. --ओषधं {1} elixir of life. {2} a lifegiving medicine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0516-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवन न० जीव--मावे ल्युट् । १ वृत्तौ २ प्राणघारणे । करणे ल्युट् । ३ जले मेदि० । जलं विना प्राण- धारणासम्भवात्तस्य जीवनकरणत्वम् अत एव “अन्नमयं हि सौम्य! मन आपोमयः प्राणः” छान्दोग्ये प्राणानां जलमयत्वसुक्त्वा तस्य तथात्वं श्चमर्थितं यथा । “आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठः स [] प्राणः” “अपांसौम्य! पीयमानानां योऽणिमा स ऊर्द्ध्वः समुदीषति स प्राणो भवति” “षोडशकलः सौम्य! पुरुषः पञ्चदशाहानि माशीः काममपः पिवापोमयः प्राणो, न पिबतो विच्छेत्स्यते” इति छा० उ० । ४ जीवनसाधने त्रि० “सर्वोऽर्च्यो जीवनः प्राता” मुग्धबो० । ५ हैयङ्गवीने शब्दच० । सद्योघृतस्यायुर्वृद्धिकरत्वेन जीवनहेतुत्वात् तथात्वम् । ६ मज्जनि राजनि० ७ वाते ८ जीवकौषधौ च पु० राजनि० । ९ क्षुद्रफलवृक्षे पु० शब्दच० । १० प्रत्रे पु० हेमच० । जीवयति जिव--णिच्--कर्त्तरि--ल्यु । ११ परमेश्वरे पु० “वीरहा रक्षणः सन्तो जीवनः पर्य्यवस्थितः” विष्णु स० । “सर्वाः प्रजाः प्राणरूपेण जीवयन् जीवनः” भा० । “प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम्” माषा० “जीवनं जीवनं हन्ति प्राणान् हन्ति समीरणः । किमाश्चर्य्यं क्षारदेशे प्राणदा यमदूतिसा” उद्भटः । वृत्तौ १२ जीविकायाम् । “कृषिः शिल्पं भृतिर्विद्या कुसीदं शकटं गिरिः । सेवा रूपं नृपो भैक्षमापत्तौ जीवनानि तु” याज्ञ० “विद्या शिल्पं भृतिः सेवा गोरक्षं विपणिः कृषिः । धृति- र्भैक्षं कुसीदञ्च दश जीवनहेतयः” मनुः । १३ जीवदातरि “शीतस्तत्र ववौ वायुः सुगन्धिं जीवनः शुचिः” भा० व० १६८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3128-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवनं, क्ली, (जीव्यतेऽनेनेति । जीव + करणे ल्युट् ।) वृत्तिः । (यथा, भागवते । १ । १३ । ४४ । “अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥” “जीवनं जीविकेति ॥” तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥) जलम् । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४६३ । “यमुनाया इव तस्याः सखि ! मलिनं जीवनं मन्ये ॥” जीव + भावे ल्युट् ।) प्राणधारणम् । इति मेदिनी । ने, ६९ ॥ (यथा, हटयोगप्रदी- पिकायाम् । २ । ३ । “यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते ॥” “प्राणान् हन्ति जगत्प्राणो जीवनं हन्ति जीवनम् । किमाश्चर्य्यं क्षारभूमौ प्राणदा यमदूतिका ॥” इत्युद्भटः ॥) हैयङ्गवीनम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ मज्जा । इति राजनिर्घण्टः ॥ (गङ्गा । यथा, काशी- खण्डे । २९ । ६५ । “जीवनं जीवनप्राणा जगज्ज्येष्ठा जगन्मयी ॥”)
जीवनः, पुं, (जीवयति सेवनादिना । जीव + कर्त्तरि ल्युः ।) जीवकौषधम् । वातः । इति राजनिर्घण्टः ॥ क्षुद्रफलकवृक्षः । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ पुत्त्रः । इति हेमचन्द्रः ॥ (सर्व्वान् प्राणरूपेण जीवयतीति । जीव + णिच् + कर्त्तरि ल्युः । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ११२ । “वीरहा रक्षणः सन्तो जीबनः पर्य्यवस्थितः ॥” शिवः । महाभारते । १३ । १७ । १२१ । “निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाज्ञो बहुकर्कशः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-539-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीवन" आता है (27)
जीवंत प्राण । जीवनअसुधारण जीवन । अस्तित्वजीव्य जीवनअनिपात पतन का न होना । अपतन । जीवन । का लगातार बने रहनाशरीरयात्रा जीवननिर्वाह के साधन । वे साधन जिससे जीवन का पोषण होउरमी शोक मोह आदि षट् उर्मियों से युक्त । अस्तित्व की, शरीर, मन, जीवन, संबंध…हयात जिंदगी । जीवनजीस्त जिंदगी । जीवनजिंदगी जीवन । मुहा॰—जिंदगी से हाथ धोना = जीने से निराश होनाअतिरोहण जीवन । जिंदगीजिंदगानी जीवन । जिंदगीवहिष्प्राण जीवनसंसारयात्रा संसार में रहना । जीवन बितानादेह शरीर । तन । बदनजीवातु खाद्य । आहारसंस्थान ठहरने की क्रिया या भाव । ठहराव । स्थितिचरथ चलनेवाला । जंगमपंचमूल वैद्यक में एक पाचन औषध जो औषधियों की जड़ लेकर बनती है । विशेष—औषधिभेद …स्यमीक बाँबी । वल्मीकमया चिकित्सासेन शरीर । तन । देहजीवितव्य जीवित रहने या रखने योग्यआइ † संज्ञा स्त्री॰जनम उत्पत्ति । जन्म । दे॰ 'जन्म'जियनि † संज्ञा स्त्री॰जियारी पु † संज्ञा स्त्री॰सलामती तंदुरुस्ती । स्वस्थता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें