🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:55:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंचमूल
paṃcamūla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंचमूल संज्ञा पुं॰ [सं॰ पञ्चमूल] वैद्यक में एक पाचन औषध जो औषधियों की जड़ लेकर बनती है । विशेष—औषधिभेद से पंचमूल कई हैं जैसे—बृहत्, स्वल्प, तृण, शतावर्त, जीवन, बला, गोखुर इत्यादि । बृहत्पंचमूल—बेल, सेनापाठा (श्योनाक), गँभारी, पाँडर और गनियारी । स्वल्पपंचमूल—शालपर्णी, पृश्निपर्णी (पिठवन), बड़ी भटक- टैया, छोटी भटकटैया और गोखरू । तृणपंचमूल—कुश, काश, शर, इक्षु और दर्भ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पञ्च—मूल m. N. of an attendant of Durgā, Kathās.
पञ्च—मूल nf (ई). (also ˚लक) a class or group of 5 roots or plants with tuberous roots (according to Suśr. there are 5 classes each containing 5 medicinal plant, viz. कनीयस् or अल्पम् or क्षुद्रकम्, महत्, वल्ली-संज्ञः [sc. गणः], कण्टक-स्˚, and त्रिण-स्˚ i.e. the smaller and the larger cl˚, the creepers, the thorny plants and the 5 kinds of grass; other groups are also enumerated), Suśr.; Bhpr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (577,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चमूल न० पञ्चगुणितं मूलम् शा० त० । १ वैद्यकोक्ते विल्वादि- पञ्चकमूलेतच्च त्रिविधं लघुमहत्तृणाख्यभेदात् तत्र महत् “श्रीफलः सर्वतीभद्रा पाटला गणिकारिका । स्येनाकः पञ्चभिश्चैतैः पञ्चमूलं महन्मतम् । पञ्चमूलं महत् तिक्तं कषायं कफवातनुत् । मधुरं श्वासकासघ्नसुष्णं लघ्वग्नि- दीपनम्” अथ लघुपञ्चमूलस्य लक्षणङ्गुणाश्च “शाल- पर्णी पृश्निपर्णी वार्त्ताकी कण्टकारिका । गोक्षुरं पञ्च- भिश्चैतैः कनिष्ठं पञ्चमूलकम् । पञ्चमूलं लघु स्वादु बल्यं पित्तानिलापहम् । नात्युष्णं वृंहणं ग्राहि ज्वर- श्वासाश्मरीप्रणुत्” भावप्र० “विल्वाग्निमन्थश्योनाक काश्मर्य्यः पाटला तथा । ज्ञेयं वृहत् पञ्चमूलं पञ्चमूल- मिति स्मृतम्” मतान्तरम् । “शरेक्षुदर्भकाशानां नलस्य मूलमेव च । सौश्रुतं चारकं चैव तृणाख्यं पञ्चमूलकम्” शब्दच० । पञ्चमूलीत्यपि स्वल्पपञ्चमूलभेदे “शालपर्णी पृश्निपर्णी वृहती कण्टकारिका । तथा गीक्षुरकञ्चैव पञ्चमूली कनीयसी” शब्दच० । पञ्चानां मूलानां समाहारः ङीप् । २ मूलपञ्चके
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4191,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चमूलं, क्ली, (पञ्चप्रकारं पञ्चगुणितं वा मूलम् ।) स्वनामख्यातपाचनम् । तत् त्रिविधं वृहत् स्वल्पं तृणाख्यञ्च । आद्यं यथा, -- “विल्वश्योणाकगाम्भारीपाटला गणिकारिका । कफवातहरं श्रेष्ठं पञ्चमूलमिदं महत् ॥” द्वितीयं यथा, -- “शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहतीद्वयगोक्षुरम् । वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम् ॥” तृतीयं यथा, -- “कुशः काशः शरो दर्भ इक्षुश्चेति तृणोद्भवः ।” इति चक्रपाणिदत्तः ॥ अपि च । “विल्वाग्निमन्थश्योणाककाश्मर्य्यः पाटला तथा । ज्ञेयं बृहत् पञ्चमूलं पञ्चमूलमिति स्मृतम् ॥ शरेक्षदर्भ काशानां नलस्य मूलमेव च । सौश्रुतञ्चारकञ्चैव तृणाख्यं पञ्चमूलकम् ॥” इति शब्दचन्द्रिका ॥ (पञ्चानां मूलानां समाहारः । इति विग्रहे मूलपञ्चकम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-013-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें