🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:05:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

देह
deha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर के और नाम (2.6.72) काय · मूर्ति · तनु · तनू
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देह १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ देही ]
२. शरीर । तन । बदन । उ॰— (क) नाम एकतनु हेत तेहि देह न धरी बहोरि ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) अपराध बिना ऋषि देह धरी ।—केशव (शब्द॰) । (ज) है हिय रहते हुई छई नई युक्ति यह जोय । आँखिन आँखि लगी रहै देह दूबरी होय ।—बिहारी (शब्द॰) । विशेष—शऱीर आरंभ काल में कुछ दिनों तक बराबर बढ़ता है इससे उसका नाम देह ( दिह = वृद्धि) है । न्याय के मत से पार्थिव देह दो प्रकार की होती है योनिज और अयोनिज । जरायुज और अंडज योनिज तथा स्वेदज और उद्रिज्ज अयोनिज कहलाते हैं । शुक्र शोणित आदि की योजना से स्वतंत्र अलोकिक देह को (जैसे, नारद आदि की) भी अयोनिज कहते हैं । इसी प्रकार सांख्य आदि के मत से स्थू ल और सूक्ष्म आदि भी शऱीर के भेद माने गए हैं । विशेष दे॰ शरीर । मुहा॰—देह छूटना = जीवन समाप्त होना । मृत्यु होना । देह छोड़ना = मरना ।—उ॰—मम कर तीरथ छाँड़िहि देहा ।— तुलसी (शब्द॰) । देह घरना = जन्म लेना । उ॰—देह धरे कर यह फल पाई । भजहू राम सब काम बिहाई ।— तुलसी (शब्द॰) । देह लेना = दे॰ 'देह घरना' । देह बिसारना = तन की सुधि न रखना । होश हवास न रखना ।
२. शरीर का कोई अंग ।
३. जीवन । जिंदगी । उ॰—(क) सेइय सहित सनेह देह भरि कामधेनु कलि कासी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) जन्म जहाँ तहाँ रावरे सों निबहै भरि देह सनेह सगाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४. विग्रह । मूर्ति । चित्र ।
देह २ संज्ञा पुं॰ [फा़॰] गाँब । खेडा़ । मौजा । जैसे, गंगा अहीर, साकिन देह... । यौ॰देहकान । देहात ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देह m. n. (√ दिह्, to plaster, mould, fashion) the body, TĀr.; KātyŚr.; Mn. &c.
(in a triad with मनस् and वाच्), Mn. i, 104 &c.
(˚हंधारय, to support the body i.e. exist, Nal.)
form, shape, mass, bulk (as of a cloud; ifc. f(आ). ), Var.
person, individual, Subh.
appearance, manifestation, ifc. having the appearance of (संदेह-, Bālar. iii, 43/44)
N. of a country, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (496,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देहः, --हं [दिह-घञ्] The body; देहं दहंति दहना इव गंधवाहाः Bv. 1. 104. --हः Anointing, smearing. --ही A rampart, wall, mound. --Comp. --अंतरं another body. ˚प्राप्तिः f. transmigration. --आत्मवादः materialism, the doctrines of Cārvāka. --आत्मवादिन् m. a materialist, a Cārvāka. --आवरणं armour, dress. --ईश्वरः the soul. --उद्भव, --उद्भूत a. born in the body, inborn, innate. --करः a father. --कर्तृ m. {1} the sun. {2} the Supreme Soul. {3} father. --कोषः {1} the covering of the body. {2} a feather, wing &c. {3} skin. --क्षयः {1} decay of the body. {2} sickness, disease. --गत a. incarnate, embodied. --जः a son. --जा a daughter. --त्यागः {1} death (in general). {2} voluntary death; resigning the body; तीर्थें तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासरय्वोर्देहत्यागात् R. 8. 95. --दः quicksilver. --दीपः the eye. --धर्मः the function of the body. --धारकं a bone. --धारणं living, life. --धिः a wing. --धृष् m. air, wind. --बद्ध a. embodied, incarnate; R. 11. 35: Ku. 2. 47. --बंधः bodily frame; U. 3. 38, Māl. 9. 20. --भाज् a. embodied, corporeal. (--m.) any being possessed of a body or life, especially a man. --भुज् m. {1} the soul. {2} the sun. --भृत् m. {1} a living being, especially a man; धिगिमां देहभृतामसारतां R. 8. 51; Bg. 8. 4; 14. 14. {2} an epithet of Śiva. {3} life, vitality. --यात्रा {1} dying, death. {2} nourishment, food. --लक्षणं a mole, a black or dark spot upon the skin. --वायुः one of the five vital airs or lifewinds; see प्राण. --संचारिणी a daughter. --सारः marrow. --स्वभावः bodily temperament.
देहः, --हं [दिह-घञ्] The body; देहं दहंति दहना इव गंधवाहाः Bv. 1. 104. --हः Anointing, smearing. --ही A rampart, wall, mound. --Comp. --अंतरं another body. ˚प्राप्तिः f. transmigration. --आत्मवादः materialism, the doctrines of Cārvāka. --आत्मवादिन् m. a materialist, a Cārvāka. --आवरणं armour, dress. --ईश्वरः the soul. --उद्भव, --उद्भूत a. born in the body, inborn, innate. --करः a father. --कर्तृ m. {1} the sun. {2} the Supreme Soul. {3} father. --कोषः {1} the covering of the body. {2} a feather, wing &c. {3} skin. --क्षयः {1} decay of the body. {2} sickness, disease. --गत a. incarnate, embodied. --जः a son. --जा a daughter. --त्यागः {1} death (in general). {2} voluntary death; resigning the body; तीर्थें तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासरय्वोर्देहत्यागात् R. 8. 95. --दः quicksilver. --दीपः the eye. --धर्मः the function of the body. --धारकं a bone. --धारणं living, life. --धिः a wing. --धृष् m. air, wind. --बद्ध a. embodied, incarnate; R. 11. 35: Ku. 2. 47. --बंधः bodily frame; U. 3. 38, Māl. 9. 20. --भाज् a. embodied, corporeal. (--m.) any being possessed of a body or life, especially a man. --भुज् m. {1} the soul. {2} the sun. --भृत् m. {1} a living being, especially a man; धिगिमां देहभृतामसारतां R. 8. 51; Bg. 8. 4; 14. 14. {2} an epithet of Śiva. {3} life, vitality. --यात्रा {1} dying, death. {2} nourishment, food. --लक्षणं a mole, a black or dark spot upon the skin. --वायुः one of the five vital airs or lifewinds; see प्राण. --संचारिणी a daughter. --सारः marrow. --स्वभावः bodily temperament.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0581-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देहः, पुं क्ली, (देग्धि प्रतिदिनम् । दिह् वृद्धौ + अच् ।) शरीरम् । इत्यमरः । २ । ६ । ७१ । न्यायमते पृथिव्या देहं योनिजम् अयोनिजञ्च । योनिजं जरायुजमण्डजञ्च । अयोनिजं स्वेदजो- द्भिदादिकम् । नारकिणां शरीरमप्ययोनिजम् । जलीयं देहमयोनिजं वरुणलोके प्रसिद्धम् । तैजसं देहमयोनिजं सूर्य्यलोके प्रसिद्धम् । वायो- र्देहमयोनिजं तदेव पिशाचादीनाम् । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ * ॥ अथ नरकभोगदेहविवरणम् । तत्र यमं प्रति सावित्रीप्रश्नः । “स्वदेहे भस्मसाद्भूते यान्ति लोकान्तरं नराः । केन देहेन वा भोगं भुञ्जते च शुभाशुभम् ॥ सुचिरं क्लेशभोगेन कथं देहो विनश्यति । देहो वा किंविधो ब्रह्मन् ! तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥” यमस्योत्तरम् । “शृणु देहविवरणं कथयामि यथागमम् । पृथिवी वायुराकाशस्तेजस्तोयमिति स्फुटम् ॥ देहिनां देहबीजञ्च स्रष्टुः सृष्टिविधौ परम् । पृथिव्यादिपञ्चभूतैर्यो देहो निर्म्मितो भवेत् ॥ स कृत्रिमो नश्वरश्च भस्मसाच्च भवेदिह ॥ वृद्धाङ्गुष्ठप्रमाणञ्च यो जीवपुरुषः कृतः । बिभर्त्ति सूक्ष्मदेहन्तं तद्रूपं भोगहेतवे ॥ स देहो न भवेद्भस्म ज्वलदग्नौ यमालये । जले न नष्ठो देही वा प्रहारे सुचिरे कृते ॥ न शस्त्रे च न चास्त्रे च न तीक्ष्णकण्टके तथा । तप्तद्रवे तप्तलौहे तप्तपाषाण एव च ॥ प्रतप्तप्रतिमाश्लेषेऽप्यत्यूर्द्ध्वपतनेऽपि च । न च दग्धो न भग्नश्च भुङ्क्त सन्तापमेव च ॥ कथितं देहवृत्तान्तकारणञ्च यथागमम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥ ईश्वरदेहस्य प्रमाणं यथा, -- “यन्मे गुह्यतमं देहं सर्व्वगं तत्त्वदर्शिनः । प्रविष्टा मम सायुज्यं लभन्ते योगिनोऽव्ययम् ॥” इति कूर्म्मपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-749-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "देह" आता है (57)
तन शरीर । देह । गात । जिस्म । यौ॰—तनताप = (१) शारीरिक कष्ट । (२) भूख । क्…अंग शरीर । बदन । देह । गात्र । तन । जिस्मवेर शरीर । देह । बदनसिन शरीर । देहकुटि देह । शरीरमर्क देह । शरीरकलेवर शरीर । देह । चोला । मुहा॰—कलेवर चढ़ाना=महावीर, भैरव, गणेश आदि देवताओं …कुलाय शरीर । देह । जिस्मगात्र अंग । देह । शरीरवपु शरीर । देहअंकस शरीर । देह । जिस्म । तनकंकालय देह । शरीरजीवमंदिर देह । शरीरइंद्रियायतन इंद्रियों का आयतन या निवास । शरीर । देहसेन शरीर । तन । देहवपुष पु ^१ संज्ञा पुं॰ शरीर । देहरोगभू शरीर । देहभूतग्राम शरीर । देह । २० संसार । जगत् । प्राणिसमुहमांसपिंड शरीर । देहप्राणसद्म शरीर । देहमूर्त्तिमान् शरीर । जिस्म । देहचाइ पु ^१ संज्ञा पुं॰ शरीर । देहबदन शरीर । देह । यौ॰—तन बदन । मुहा॰—तन बदन की सुध न रहना = (१) अचेत रहना ।…बपु शरीर । देहऔजूद पु संज्ञा पुं॰ तन । शरीर । जिस्म । देहकाया शरीर । तन । देहबपुख शरीर । देहबाडी शरीर । देह । जिस्मजिस्म शरीर । देहढढ्ढर शरीर । देह । टट्टरबिगृह पु संज्ञा पुं॰ विग्रह । शरीर । देहवप्पो पु संज्ञा पुं॰ शरीर । तनु । देह ।—देशी॰, पृ॰ ३०७बिग्रह शरीर । देहअंगमर्दन अंगों की मालिश । देह । दबाना । हाथ पैर दबानाव्याधिमंदिर तन । शरीर । जिस्म । देह, जो रोग का स्थान हैकरण व्याकरण में वह कारक जिसके द्वारा कर्ता क्रिया को सिद्ध करता है । जैसे,…काय प्रजापति संबंधी, जैसे, कायतीर्थ, कायहवि इत्यादिजठर पेट । कुक्षि । यौ॰—जठरगद । जठरज्वाल = भूख । जठरज्वाला । जठरयंत्रणा, जठ…पंजर शरीर का वह कड़ा भाग जो अणुजीवों तथा बिना रीढ़ के और क्षुद्र जीवों में …शरीर उछालकर किसी वस्तु के आगे जा पड़ना । डाँकना । जैसे, नाली फाँदना, गड्ढा …जूर्णि वेगमूर्त्ति कठिनता । ठोसपनधाम महाभारत के अनुसार एक प्रकार के देवतापिंडा ठोस या गीली वस्तु का टुकड़ाभूतावास संसार । दुनियाजीवनावास जल में रहनेवालाश्म मुख । आननतनि दे॰ 'तनिक' । स॰—तनि सुख तौ चहियत हतौ हर विध विधिहि मनाय । भली भई जो सख…अंडा ढोला बिना पेर का रेंगनेवाला एक प्रकार का छोटा सुफेद कीड़ा जो आध अंगुल से दो…पींड † संज्ञा पुं॰पैकर कपास से रुई इकट्ठी करनेवालामाटी पु संज्ञा स्त्री॰वजूद सत्ता । स्थिति । अस्तित्वअवयवी जिसके और बहुत से अवयव हों । अंगीकालिब टीन या लकड़ी का एक गोल ढाँचा जिस पर चढ़ाकर टोपियाँ दुरुस्त की जाती हैंपुदगल जैनशास्त्रानुसार ६ द्रव्यों में से एक । जगत् के रूपवान् जड़ पदार्थ । स…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें