🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जठर
jaṭhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जठर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पेट । कुक्षि । यौ॰—जठरगद । जठरज्वाल = भूख । जठरज्वाला । जठरयंत्रणा, जठरयातना = गर्भवास का कष्ट । जठराग्नि । जठरानल ।
२. भागवत पुराणानुसार एक पर्वत का नाम । विशेष—यह मेरु के पूर्व उन्नीस हजार योजन लंबा हो और नील पर्वत से निषघ गिरि तक चला गया है । यह दो हजार योजच चौड़ा और इतना ही ऊँचा है ।
३. एक देश का नाम । विशेष—बृहत्संहिता के मत से यह देश श्लेषा, मघा और पूर्वा- फाल्गुनी के अधिकार मैं है । महाभारत में इसे कुक्कुर देश के पास लिखा है ।
४. सुश्रुत के अनुसार एक उदर रोग । विशेष—इस उदर रोग में पेट फूल जाता है । इसमें रोगी बलहीन और वर्णहीन हो जाता है तथा उसे भोजन से अरुचि हो जाती है ।
५. शरीर । देह ।
६. मरकत मणि का एक दोष ।
जठर २ वि॰
१. बृद्ध । बूढ़ा ।
२. कठिन ।
३. बँधा हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जठर mf(आ)n. (v.l. for बठ्˚, q.v.) hard, firm, Śāntiś. iv, 13 & Sāh. (v.l. जरठ);
for जरठ, old, Bhartṛ. iii, 92
= बद्ध, L.
for जवन, R. ii, 98, 24
अति-, ‘very hard’ and ‘very old’, Śiś. iv, 29
जठर m. N. of a man, Pravar. iv (Mādh.)
of a mountain, BhP. v, 16, 28
pl. N. of a people (in the south-east of Madhya-deśa, VarBṛS. xiv, 8), MBh. vi, 350.
2. जठर n. [m.] the stomach, belly, abdomen, bowels, womb, interior of anything, cavity, RV.; AV. &c.
certain morbid affections of the bowels, Car. vi, 1; Suśr. i, vi
जठर, [cf. γαστήρ ?; Goth. kilthei or qvithrs].
जठर (= 2. ज्˚, Sāy.), RV. i, 112, 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (409,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जठर a. [जायते जंतुर्गर्भो वास्मिन् जन्-अर ठांत देशः Tv.] 1 Hard, stiff, firm. --2 Old. --3 Bound, tied. --रः, --रं 1 The [] stomach, belly, abdomen; जठरं को न बिभर्ति केवलं Pt. 1. 22. --2 The womb. --3 A hole, cavity. --4 The interior of anything. --5 The bosom. --6 Morbid affection of the bowels. --Comp. --अग्निः the digestive fire of the stomach, the gastric fluid. --आमयः dropsy. --ज्वाला, --व्यथा bellyache, colic. --यंत्रणा, --यातना pain endured by the child in the womb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0504-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जठर पुंन० जायते जन्तुर्गर्भो वास्मिन् जन--अर--ठान्तादेशः । १ कुक्षौ । २ बद्धे, ३ कठिने च त्रि० मेदि० । ४ देशभेदे “अतऊर्द्धं जनपदान्” इत्युपक्रमे “जठराः कुकुराश्चैव सदर्शार्णाश्च भारत!” भा० भी० ९ अ० । “आस्तेऽस्याः जठरे वीर्य्यमविषह्यम् सुरद्विषाम्” भाग० ७ । ७ । ९ । “वायुवेगसमौ वीरौ जठरौ तुरगोत्तमौ” रासा० अयो० १०७ । १३ । “यः कदाचित् सम्यक् पचति कदा- चिदाध्मानशूलोदावर्तातिसारजठरगौरवान्त्रकूजनप्रवाह- णानि कृत्वा स विषमः” सुश्रु० । जठरयन्त्रणा जठर- व्यथा जठरामयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3014,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जठरं, त्रि, (जटति एकत्रीभवतीति । जट + बाहुलकादरः ठान्तादेशश्च । यद्बा, जनयते इति । जन + “जनेररष्ठ च ।” उणां ५ । ३८ । इति अरः ठश्चान्तादेशः ।) बद्धम् । कठिनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, शान्ति- शतके । ४ । १३ । “इदानीमस्माकं जठरकमठपृष्ठकठिना मनोवृत्तिस्तत् किं व्यसनिविमुखैव क्षपयसि ॥”)
जठरः, पुं क्ली, (जायते गर्भो मलं वा अस्मिन्निति । जन + “जनेररष्ठ च ।” उणां । ५ । ३८ । इति अरः ठश्चान्तादेशः ।) उदरम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, हितोपदेशे । २ । ४४ । “पृष्ठतः सेवयेदर्कं जठरेण हुताशनम् । स्वामिनं सर्व्वभावेन परलोकममायया ॥” देशविशेषे, पुं । स तु कूर्म्मविभागे आग्नेय्यां दिशि वर्त्तते । यथा, बृहत्संहितायाम् । १४ । ८ । “आग्नेय्यां दिशि कोशलकलिङ्गवङ्गो पवङ्गजठराङ्गाः ॥” तथाच महाभारते । ६ । ९ । ४२ । “अत ऊर्द्ध्वं जनपदान् निबोध गदतो मम ।” इत्युपक्रम्य, -- “जठराः कुकुराश्चैव सदशार्णाश्च भारत ! ॥” इत्युक्तवान् ॥ पर्व्वतविशेषः । यथा, भागवते । ५ । १६ । २७ । “जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्व्वेणाष्टादशयोजनसहस्र- मुदगायतौ द्बिसहस्रपृथुतुङ्गौ भवतः ॥” उदररोगविशेषः । “राजी जन्म बलीनाशो जठरे जठरेषु तु ।” इति निदानस्थाने द्बादशेऽध्याये वाभटेनोक्तम् । एतत्सम्प्राप्तिर्यथा, सुश्रुते निदानस्थाने ७ अध्याये । “कोष्ठादुपस्नेहवदन्नसारो निःसृत्य दुष्टोऽनिलवेगनुन्नः । त्वचः समुन्नम्य शनैः समन्ता- द्बिवर्द्धमानो जठरं करोति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-504-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जठर" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें