🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:59:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जठर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जठर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जठर

अर्थ: कठोर,सख्त, दृढ़,

संस्कृत: जठरम्, कठिनम् · पर्याय: पिचण्ड, कुक्षि, उदर, तुन्द, गर्भ

व्युत्पत्ति: जायते जन्तुर्गर्भो वास्मिन् जन् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जठर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जठर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जठर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजठरःजठरौजठराः
द्वितीयाजठरम्जठरौजठरान्
तृतीयाजठरेणजठराभ्याम्जठरैः
चतुर्थीजठरायजठराभ्याम्जठरेभ्यः
पञ्चमीजठरात् / जठराद्जठराभ्याम्जठरेभ्यः
षष्ठीजठरस्यजठरयोःजठराणाम्
सप्तमीजठरेजठरयोःजठरेषु
सम्बोधनहे जठरहे जठरौहे जठराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जठर
जठर
jaṭhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जठर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पेट । कुक्षि । यौ॰—जठरगद । जठरज्वाल = भूख । जठरज्वाला । जठरयंत्रणा, जठरयातना = गर्भवास का कष्ट । जठराग्नि । जठरानल ।
२. भागवत पुराणानुसार एक पर्वत का नाम । विशेष—यह मेरु के पूर्व उन्नीस हजार योजन लंबा हो और नील पर्वत से निषघ गिरि तक चला गया है । यह दो हजार योजच चौड़ा और इतना ही ऊँचा है ।
३. एक देश का नाम । विशेष—बृहत्संहिता के मत से यह देश श्लेषा, मघा और पूर्वा- फाल्गुनी के अधिकार मैं है । महाभारत में इसे कुक्कुर देश के पास लिखा है ।
४. सुश्रुत के अनुसार एक उदर रोग । विशेष—इस उदर रोग में पेट फूल जाता है । इसमें रोगी बलहीन और वर्णहीन हो जाता है तथा उसे भोजन से अरुचि हो जाती है ।
५. शरीर । देह ।
६. मरकत मणि का एक दोष ।
जठर २ वि॰
१. बृद्ध । बूढ़ा ।
२. कठिन ।
३. बँधा हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जठर mf(आ)n. (v.l. for बठ्˚, q.v.) hard, firm, Śāntiś. iv, 13 & Sāh. (v.l. जरठ);
for जरठ, old, Bhartṛ. iii, 92
= बद्ध, L.
for जवन, R. ii, 98, 24
अति-, ‘very hard’ and ‘very old’, Śiś. iv, 29
जठर m. N. of a man, Pravar. iv (Mādh.)
of a mountain, BhP. v, 16, 28
pl. N. of a people (in the south-east of Madhya-deśa, VarBṛS. xiv, 8), MBh. vi, 350.
2. जठर n. [m.] the stomach, belly, abdomen, bowels, womb, interior of anything, cavity, RV.; AV. &c.
certain morbid affections of the bowels, Car. vi, 1; Suśr. i, vi
जठर, [cf. γαστήρ ?; Goth. kilthei or qvithrs].
जठर (= 2. ज्˚, Sāy.), RV. i, 112, 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (409,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जठर a. [जायते जंतुर्गर्भो वास्मिन् जन्-अर ठांत देशः Tv.] 1 Hard, stiff, firm. --2 Old. --3 Bound, tied. --रः, --रं 1 The [] stomach, belly, abdomen; जठरं को न बिभर्ति केवलं Pt. 1. 22. --2 The womb. --3 A hole, cavity. --4 The interior of anything. --5 The bosom. --6 Morbid affection of the bowels. --Comp. --अग्निः the digestive fire of the stomach, the gastric fluid. --आमयः dropsy. --ज्वाला, --व्यथा bellyache, colic. --यंत्रणा, --यातना pain endured by the child in the womb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0504-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जठर पुंन० जायते जन्तुर्गर्भो वास्मिन् जन--अर--ठान्तादेशः । १ कुक्षौ । २ बद्धे, ३ कठिने च त्रि० मेदि० । ४ देशभेदे “अतऊर्द्धं जनपदान्” इत्युपक्रमे “जठराः कुकुराश्चैव सदर्शार्णाश्च भारत!” भा० भी० ९ अ० । “आस्तेऽस्याः जठरे वीर्य्यमविषह्यम् सुरद्विषाम्” भाग० ७ । ७ । ९ । “वायुवेगसमौ वीरौ जठरौ तुरगोत्तमौ” रासा० अयो० १०७ । १३ । “यः कदाचित् सम्यक् पचति कदा- चिदाध्मानशूलोदावर्तातिसारजठरगौरवान्त्रकूजनप्रवाह- णानि कृत्वा स विषमः” सुश्रु० । जठरयन्त्रणा जठर- व्यथा जठरामयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3014,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जठरं, त्रि, (जटति एकत्रीभवतीति । जट + बाहुलकादरः ठान्तादेशश्च । यद्बा, जनयते इति । जन + “जनेररष्ठ च ।” उणां ५ । ३८ । इति अरः ठश्चान्तादेशः ।) बद्धम् । कठिनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, शान्ति- शतके । ४ । १३ । “इदानीमस्माकं जठरकमठपृष्ठकठिना मनोवृत्तिस्तत् किं व्यसनिविमुखैव क्षपयसि ॥”)
जठरः, पुं क्ली, (जायते गर्भो मलं वा अस्मिन्निति । जन + “जनेररष्ठ च ।” उणां । ५ । ३८ । इति अरः ठश्चान्तादेशः ।) उदरम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, हितोपदेशे । २ । ४४ । “पृष्ठतः सेवयेदर्कं जठरेण हुताशनम् । स्वामिनं सर्व्वभावेन परलोकममायया ॥” देशविशेषे, पुं । स तु कूर्म्मविभागे आग्नेय्यां दिशि वर्त्तते । यथा, बृहत्संहितायाम् । १४ । ८ । “आग्नेय्यां दिशि कोशलकलिङ्गवङ्गो पवङ्गजठराङ्गाः ॥” तथाच महाभारते । ६ । ९ । ४२ । “अत ऊर्द्ध्वं जनपदान् निबोध गदतो मम ।” इत्युपक्रम्य, -- “जठराः कुकुराश्चैव सदशार्णाश्च भारत ! ॥” इत्युक्तवान् ॥ पर्व्वतविशेषः । यथा, भागवते । ५ । १६ । २७ । “जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्व्वेणाष्टादशयोजनसहस्र- मुदगायतौ द्बिसहस्रपृथुतुङ्गौ भवतः ॥” उदररोगविशेषः । “राजी जन्म बलीनाशो जठरे जठरेषु तु ।” इति निदानस्थाने द्बादशेऽध्याये वाभटेनोक्तम् । एतत्सम्प्राप्तिर्यथा, सुश्रुते निदानस्थाने ७ अध्याये । “कोष्ठादुपस्नेहवदन्नसारो निःसृत्य दुष्टोऽनिलवेगनुन्नः । त्वचः समुन्नम्य शनैः समन्ता- द्बिवर्द्धमानो जठरं करोति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-504-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जठर" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जठरजठर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जठर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जठर 📚 ➤ कठोर,सख्त, दृढ़,
संस्कृत: जठरम्, कठिनम् · पर्याय: पिचण्ड, कुक्षि, उदर, तुन्द, गर्भ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जठर 📚पेट । कुक्षि । यौ॰—जठरगद । जठरज्वाल = भूख । जठरज्वाला । जठरयंत्रणा, जठ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जठर
पेट (२.६.७८) — पिचण्ड, कुक्षि, उदर, तुन्द

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें