🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:30:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुक्षि
kukṣi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुक्षि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पेट । यौ॰— कुक्षिसरि(१) पेटू ।(२)स्वार्थी ।
२. कोख । यौ॰— कुक्षिगत = गर्भ या कोख में आगत । गर्भस्थ । कुक्षिज = पुत्र । कुक्षिस्थ = कुक्षिगत ।
३. किसी चीज के बीज का भाग ।
४. गुहा ।
५. संतति ।
६. गर्त । गढ्डा (को॰) ।
७. घाटी (को॰) ।
८. खाडी (को॰) ।
कुक्षि २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. महाभारत के अनुसार एक दानव का नाम
२. बलि नामक दानप राजा का नाम ।
३. रामायण के अनुसार इक्ष्वाकु का पुत्र जो विकृक्षि का पिता था ।
४. बलि का दूसरा नाम ।
५. प्रियव्रत का दुसरा नाम ।
६. एक प्राचीन देश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुक्षि इस्, m. [f., L.] the belly, cavity of the abdomen (in the earlier language generally used in du. RV.; VS.; AV.)
the interior of anything, W.
the womb, R.; Ragh. x, 60 &c.
a cavity in general (e.g. अद्रि-कुक्षि, cavity of a mountain, Ragh. ii, 38), MBh. iii, 10694 &c.
a valley, Kathās. lxv, 214
(with सागर or समुद्र) an ocean-cavity i.e. a bay, gulf, MBh.; Pañcat.
the sheath of a sword, L.
steel, L.
N. of a son of Priya-vrata and Kāmyā, Hariv. 59
of Bali, Hariv. 191
of a king, MBh. i, 2692
of a son of Ikṣvāku and father of Vikukṣi, R.
of a teacher, BhP.
of a region g. धूमादि
कुक्षि (इस्), f. N. of a daughter of Priyavrata and Kāmyā, VP.;
कुक्षि [cf. Lat. coxa, coxendix; Gk. κοχώνη ?; Old Germ. bûh; Mod. Germ. Bauch.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (287,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुक्षिः 1 The belly (in general); जिह्मिताध्मातकुंक्षिः (भुजगपतिः) Mk. 9. 12. --2 The womb, the part of the belly containing the fœtus; कुंभीनस्याश्च कुक्षिजः R. 15. 15; Śi. 13. 40. --3 The interior of anything: R. 10. 65 (where the word is used in sense 2 also). --4 A cavity in general. --5 A cavern, cave; R. 2. 38, 67. --6 The sheath of a sword. --7 N. of Bali. --8 A bay, gulf. --Comp. --शूलः belly-ache, colic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0406-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुक्षि पु० कुष--क्सि । १ उदरे “विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा” माघः “कुम्भीनस्याश्च कुक्षिजः” रघुः । “तव कुक्षौ म- हाभागे! । अचिरात् संजनिष्यते” रामा० २ उदरस्य वामदक्षिणप्रार्श्वयोश्च(कोँक) अमरः । ३ मध्यभागे “ततः मागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महीर्म्मिणः” भा० व० ७९ अ० । कुक्षौ भवः अण् । कौक्ष उदरभवे मध्यभवे च त्रि० स्त्रियां ङीप् । कुक्षौ बद्धोऽसिः ढकञ् । कौक्षेयकोऽसिः । कुक्षिदेशे भवः धूमा० वुञ् । कौक्षक मध्यदेशभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2064,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुक्षिः, पुं, (कुषनिष्कर्षे + “प्लुषिकुषिशुषिभ्यःक्सिः” । उणां ३ । १५५ इति किसः ।) उदरम् । इत्यमरः । २ । ६ । ७७ ॥ (यथा, महाभारते १ । ७७ । १३ । “यात्रोषितं विशालाक्षि ! त्वया चन्द्रनिभानने ! । तत्राहमुषितो भद्रेकुक्षौ काव्यस्य भाविनि !” ॥ दानवविशेषः । यथा महाभारते १ । ६७ । ५७ । “कुक्षिस्तु राजन् विख्यातो दानवानां महाबलः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-134-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुक्षि" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें