🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धाम
dhāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धाम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. महाभारत के अनुसार एक प्रकार के देवता ।
२. विष्णु ।
धाम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ धामन्]
१. गृह । घर । मकान । उ॰— अपनै अपनै धाम कहँ, कूच मवासिन कीन ।—प॰ रासी, पृ॰ १०७ ।
२. देह । शरीर । तन ।
३. बागडोर । लगाम ।
४. शोभा ।
५. प्रभाव ।
६. देवस्थान या पुण्यस्थान । जैसे, परम धाम, चारो धाम आदि ।
७. जन्म ।
८. विष्णु ।
९. ज्योति ।
१०. ब्रह्म ।
११. चारदीवारी । शतरपनाह ।
१२. किरण ।
१३. तेज ।
१४. परलोक ।
१५. स्वर्ग
१३. अवस्था । गति ।
धाम ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] फालसे की जाति का एक प्रकार का छोटा बृक्ष जो मध्य और दक्षिण भारत में पाया जाता है । विशेष— इसकी पत्तियाँ तीन से छह चतक लंबी और गौलाई लिए होती हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धाम m. pl. N. of a class of superhuman beings, MBh.
धाम n. abode &c. = धामन्, L.
2. धाम in comp. for ˚मन्, below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (514,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धाम पु० धा--बा० मन् । गणदवर्भदे “देवाः साध्यास्तथा विश्वे तथैव च महर्षयः । यामा धामाश्च मौद्गल्या गन्धर्वाप्सरोगणाः” भा० व० २६ अ० । “पितरो ज- गतः श्रेष्ठो देवानामपि देवताः । तेऽपि तत्र समाजग्म- र्यामा धामाश्च सर्वशः” भा० श० ४५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3884,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धाम, [न्] क्ली, (दधाति गृहस्थादिकं धीयते द्रव्यजातमस्मिन्निति वा । धा + “सर्व्वभातुभ्यो मनिन् ।” उणां ४ । १४४ । इति मनिन् ।) गृहम् । (यथा, मेघदूते । ३५ । “भर्त्तुः कण्ठच्छविरिति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः पुण्यं यायास्त्रिभुवनगुरोर्धाम चण्डेश्वरस्य ॥”) देहः । त्विट् । प्रभावः । इत्यमरः । ३ । ३ । १२३ ॥ (यथा, किराते । २ । ४७ । “सहते न जनोऽप्यधःक्रियां किमु लोकाधिकधाम राजकम् ॥”) रश्मिः । (यथा, माघे । १ । २ । “पतत्यधो धाम विसारि सर्व्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः ॥”) स्थानम् । (यथा, पञ्चदश्याम् । ७ । २१४ । “त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदा- शिवः ॥”) जन्म । इति मेदिनी । ने, ८० ॥ (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ३६ । “गुरुर्गुरुतरो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः ॥” “धाम ज्योतिः नारायणः परं ज्योतिरिति मन्त्र- वर्णात् । सर्व्वलोकानामास्पदत्वात् वा धाम । परं ब्रह्म परं धाम इति श्रुतेः ॥” इति तद्भाष्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-794-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धाम" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें