🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:25:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तन
tana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तनु । तुल॰ फा॰ तन]
१. शरीर । देह । गात । जिस्म । यौ॰—तनताप = (१) शारीरिक कष्ट । (२) भूख । क्षुधा । मुहा॰—तन को लगाना = (१) हृदय पर प्रभाव पड़ना । जी में बैठना । जैसे,—चाहे कोई काम हो, जब तन को न लगै तब तक वह पूरा नहीं होता । (१) (खाद्य पदार्थ का) शरीर को पुष्ट करना । जैसे,—जब चिंता छूटे, तब खाना पीना भी तन को लगे । तन तोड़ना = अँगड़ाई लेना । तन देना = ध्यान देना । मन लगाना । जैसे,—तन देकर काम किया करो । तन मन मारना = इंद्रियों को वश में रखना । इच्छाओं पर अधिकार रखना ।
२. स्त्री की मूत्रेंद्रिय । भग । मुहा॰—तन दिखाना = (स्त्री का) संभोग करना । प्रसंग कराना ।
तन २ क्रि॰ वि॰ तरफ ओर । उ॰—बिहँसे करुना अयन चितइ जानकी लखन तन ।—मानस, २ । १०० ।
तन ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्तन; प्रा॰ थण; हिं॰ थन; राज॰ तन;] दे॰ स्तन । उ॰—तिया मारू रा तन खिस्या पंडर हुवा ज केस ।—ढोला॰, दू॰ ४४२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तन n. offspring, posterity, i, 39, 7; viii, 18, 18 and 25, 2; AV. vii, 73, 5 (˚नाया for ˚नाय)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (435,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तनः Ved. A descendant. --ना --नं Offspring.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0528-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तन विस्तृतौ तना० उभ० सक० सेट् । तनोति तनुते अतानीत् अतनीत् अतत--अतनिष्ट ततान तेनतुः तेने । उदित् तनित्वा तान्त्वा । ततः वितानः । “तनोति भानोः परिवेषकैतवात्” नैष० । “आचार्य्यस्तनुते विवृतिमिमां दायभागस्य” । दायभागटीका “ततान सोपानपरम्परा- मिव” रघुः । “यस्य तस्य विना षष्ठीं तेनेति करणं विना” उद्भटः । “तेनिरेऽभिरुचितेषु तरुण्यः” माघः “स तमीं तमोभिरभिगम्य तताम्” माघः “तन्वता प्रथमतादृशि रागम्” माघः । अति + अतिशयविस्तारे । अतितत् । “तन्ततोऽतितता- तितुत्” माघः । वि + अति + व्यतितहारेण विस्तारे आत्म० “वियति व्यत्यत- न्वातां मूर्त्ती हरिपयोनिधी” भट्टिः । अधि + आरोप्य विस्तारे । “धनुरधितनोति” शत० ब्रा० ५ । ३ । ५ । ७ अ० । अनु + सन्ततविस्तारे पश्चाद्विस्तारे च “परिपाल्यानुतनुयादेष- धर्मः सनातनः” भा० शा० १३३ अ० । अप + अधोविस्तारे । अपतानकः । अव + सन्ततविस्तारे “विशालमूलावततं पवनाम्भोदधारिणम्” हरिवं० ८८ अ० । आ + दीर्घतया विस्तारे । आतानः (टाना देओया) सम्यग्- [] विस्तारे च “मौर्वी धनुषि चातता” रघुः । यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्य्यमेवातनुत” भाग० ५ । २४ । २२ “इदं ते लोभान्धस्य चेष्टितं चेतसि चमत्कारमातनोति” प्रवोध० च० । वि + आ + विशेषेण विस्तारे । “व्यातेने किरणावलीमुदयनः” किरणावली । उद् + ऊर्द्ध्वतो विस्तारे उत्तानः । प्र + प्रकर्षेण विस्तारे । “फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते” भा० शा० ९६१३ श्लो० । “तदुरीकृत्य कृति- भिर्वाचस्पत्यं प्रतायते” माघः । पक्षे प्रतन्यते । वि + विशेषेण विस्तारे वितानः (पडान देओया) “यथा लूता आतानवितानाभ्यामिति” वेदान्तप्र० । सम् + सम्यग्विस्तारे सन्तानः सन्ततिः सन्ततम् “सन्तता शुशुभे भूमिः” रामा० स० १४ अ० ।
तन उपकारे श्रद्धायां आघाते च वा० चुरा० उभ० पक्षे भ्वा० सक० शब्दे अक० सेट् । तानयति ते तनति अतीतनत् त अतानीत् अतनीत् । व्युपसर्गात् दैर्घ्ये अक० दीर्घीक- रणे सक० । वितानयति दीर्घो भवति दीर्घं करोति वा । “वितानयति यः कीर्त्तिं वितनत्यमलं यशः” कवि- रहस्यम् “अयं वेदे गणव्यात्यसात् दिवा० “घोषा घोषा- दिन्द्राय तन्यति ब्रुवाणः” ऋ० ६ । ३८ । २ । “तन्यति शब्दं करोति” भा० । चौरादिकस्य अदन्तत्वमिति तन- यित्नुशब्दार्थे माधवः तनयित्नुशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3219-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तन, उ कि उपकृतौ । श्रद्धाषाते । शब्दोपतापयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां पक्षे भ्वां-परं-अकं- सकं च-सेट् । उदित्त्वात् क्त्वावेट् ।) उ, तनित्वा तत्वा । कि, तानयति तनति । उपकृतिरुप- कारः । अघातो हिंसावर्ज्जनम् । सुनीतिरिति गोविन्दभट्टः । उपसर्गार्द्दैर्घके । दैर्घकं दीर्घी- करणम् । वितानयति यः कीर्त्तिं वितनत्यमल- यशः । इति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
तन, द ञ उ विस्तृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तनां-उभं-सकं-सेट् । उदित्वात् क्त्वावेट् ।) द ञ, तनोति तनुते पुण्यं ऋषिः । उ, तनित्वा तत्वा । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-582-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तन" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें