🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:08:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्तन
stana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्तन (2.6.78) कुच
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्त्रियों के वक्ष पर उभरनेवाला विशेष अंग । कुच ।
२. मादा पशुओं का थन या छाती जिसमें दूध रहता है । जैसे,—गौ का स्तन ।
३. कुच का अग्रभाग । चूचुक । स्तन की घुंडी (को॰) । मुहा॰—स्तन पिलाना = स्तन मुँह में लगाकर उसका दूध पिलाना । स्तन पीना = स्तन मुँह में लगाकर उसका दूध पीना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तन m. (or n. g. अर्धर्चादि ifc. आ or ई; derivation doubtful, but prob. connected with √ स्तन्, from the hollow resonance of the human breast), the female breast (either human or animal), teat, dug, udder, RV. &c. &c.
the nipple (of the female or the male breast), Suśr.
a kind of pin or peg on a vessel shaped like a teat, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1257,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तनः [स्तन्-अच्] 1 The female breast; स्तनौ मांसग्रंथी कनककलशावित्युपोमतौ Bh. 3. 20; (दरिद्राणां मनोरथाः) हदयेष्वेव लीयंते विधवास्त्रीस्तनाविव Pt. 2. 91. --2 The nipple of the breast. --3 The breast, udder, or dug of any female animal; अर्धपीतस्तनं मातुरामर्दक्लि ष्टकेशरं Ś. 7. 14. --Comp. --अंशुकं a cloth covering the breasts or bosom, breast mantle1. --अग्रः a nipple. --अंगरागः a paint or pigment smeared on the breasts of women. --अंतरं {1} the heart. {2} the space between the breasts; [] (न) मृणालसूत्रं रचितं रतनांतरे Ś. 6. 17, R. 10. 62. {3} a mark on the breast (said to indicate future widowhood). --आभोगः {1} fulness or expanding of the breasts. {2} the circumference or orb of the breast. {3} a man with large breasts like those of a woman. --तटः, --ष्टं the slope of the breast; cf. तट. --प, --पा, --पायक, --पायिन् a. sucking the breast, a suckling. --पानं sucking of the breast. --भरः {1} the weight or heaviness of breasts; पादाग्रस्थितया मुहुः स्तनभरेणानीतया नम्रतां Ratn. 1. 1. {2} a man having breasts like those of a woman. --भवः a particular position in sexual union. --मुखं, --वृंतं --शिखा a nipple. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1144-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तन मेघशब्दे अद० चु० उभ० सक० सेट् । स्तनयति ते अतस्तनत् त । बह्वच्कत्वान्न षोपदेशः ।
स्तन पु० स्तन--अच् । (माइ) स्त्रोणामङ्ग्रभेदे पयोधरे अमरः । “अरोमशौ स्तनौ पोनौ घनावविषमौ शुभौ” स्तनयोः शुभलक्षणं गारुडे ३६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5341,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तन, त् क अभ्रशब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) स्तनयति मेघः । इति दुर्गादासः ॥
स्तन, मि शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (म्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) मि स्तनयति स्तानयति । अतिस्तनत् । इति दुर्गादासः ॥
स्तनः, पुं, (स्तन्यते शब्द्यते कामुकैः स्तनयति कथयति वक्षःशोभामिति वा । स्तन शब्दे + घञ् ।) अवयवविशेषः । माइ इति चूँची इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । कुचः २ । इत्यमरः । २ । ६ । ७७ ॥ कूचः ३ उरोजः ४ वक्षोजः ५ पयोधरः ६ वक्षोरुहः ७ उरसिजः ८ । तस्याग्रं [] चूचुकम् । इति शब्दरत्नावली । तस्य शुभ- लक्षणं यथा, गारुडे । ५६ । ९५ । “अरोमशौ स्तनौ पीनौ घनावविषमौ शुभौ । कठिनावरोममुरो मृदुग्रीवा च कम्बुभा ॥” तस्य मनोहरत्वकारकौषधं यथा, तत्रैव । १९४ । ४ । “कुष्ठनागबलाचूर्णं नवनीतसमन्वितम् । तल्लेपो युवतीनाञ्च कुर्य्यान्मनोहरं स्तनम् ॥” अधस्तनरोगस्य संप्राप्तिमाह । “सक्षीरौ वाप्यदुग्धौ वा दोषः प्राप्य स्तनौ स्त्रियः रक्तं मांसञ्च संदूष्य स्तनरोगाय कल्प्यते ॥” अदुग्धावपि स्तनौ प्रसूताया गर्भिण्याश्च स्त्रिया बोद्धव्यौ । यत आह सुश्रुतः “धमन्यः संवृतद्वाराः कन्यानां स्तनसंश्रिताः । दोषाविसरणास्तासां न भवन्ति स्तनामयाः ॥” दोषाविसरणाः संवृतद्वारत्वेन दोषाणाम- विसरणमसञ्चारो यासु ताः । “तासामेव प्रसूतानां गर्भिणीनाञ्च ताः पुनः । स्वभावादेव विवृता जायन्ते सम्भवन्त्यतः ॥” * ॥ स्तनरोगाणामतिदेशेन लक्षणान्याह । “पञ्चानामपि तेषान्तु हित्वा शोणितविद्रधिम् । लक्षणानि समानानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः ॥” पञ्चानां वातपित्तकफसन्निपातागन्तुजानाम् । आगन्तुजस्तनरोगाभिघातेन शल्येन च बोद्धव्यः ॥ रक्तजस्यासम्भवः । स्वभावात् ॥ * ॥ अथ स्तनरोगस्य चिकित्सा । “शोथं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग्विदध्यात् यद्विद्रधावभिहितं बहुथा विधानम् । आमे विदाहिनि तथैव च तस्य पाके तस्याः स्तनौ सततमेव च निर्गृहीतौ ॥ पित्तघ्नानि तु शीताति द्रव्याण्यत्र प्रयोजयेत् । जलौकाभिर्हरेद्रक्तं न स्तनावुपनाहयेत् ॥” उपनाहयेत् स्वेदयेत् । “लेपो विशालामूलेन हन्ति पीडां स्तनो- त्थिताम् । निशाकनककल्काभ्यां लेपः प्रोक्तः स्तना- र्क्षिहा ॥” विशाला इन्द्रवारुणी । कनकस्य धत्तूरस्य पत्रं ग्राह्यम् । “लेपान्निहन्ति मूलं स्तनरोगं वन्ध्यकर्कोट्याः । निर्वाप्य तप्तलोहं सलिले तद्वा पिबेत्तत्र ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-431-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्तन" आता है (26)
उरोज स्तन । कुच । छातीउरसिज स्तन । छातीपयोधर स्तनवक्षोज स्तन । कुचवक्षोरुह स्तन । कुंचचुचि स्तन । चूँचीस्तनकुड्मल नारी का कुच । स्तनओध थन । स्तनउरज पु संज्ञा पुं॰ कुच । स्तनचूची स्तन का अग्रभाग । कुच के ऊपर की घुंड़ीउरजात कुच । स्तनमम्मा स्तन । छातीउरसिसह कुच । स्तन । उरोजधरण धारण । रखने , थामने, ग्रहण करने या सँभालने की क्रियावंठर ताड़ के वृक्ष का कोंपलउरस्य पुत्रबुक्क हृदयप्रालंब रस्सी आदि के ढंग की वह वस्तु जो किसी ऊँची वस्तु में टँगी और लटकती होकुचफल दाड़िम । अनार । पुतुल्ययोगिता एक अलंकार जिसमें कई प्रस्तुतों या अप्रस्तुतों का अर्थात् बहुत से उपमान…गात शरीर । अंगपयद पु संज्ञा पुं॰ बादल । पयोदजोबन युवा होने का भाव । यौवनबोबा † संज्ञा पुं॰सीना कपड़, चमड़े आदि के दो टुकड़ों का सुई का द्वारा तागा पिराकर जाड़ना । टा…यौवलक्षण लावण्य । नमक
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें