🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धरण
dharaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धरण संज्ञा पुं॰ [पुं॰] १ धारण । रखने , थामने, ग्रहण करने या सँभालने की क्रिया ।
२. एक तौल जो कहीं २४ रत्ती, कहीं १० पल, कहीं १६ माशे, कही १/१० शतमान, कहीं १९ निष्याव, कहीं २/५ कर्ष, कहीं १/१० पल की मानी गई है ।
३. बाँध । पुल ।
४. संसार । जगत् ।
५. सूर्य ।
६. स्तन ।
७. धान ।
८. एक नाग का नाम ।
९. पहाड़ का किनारा (को॰) ।
१०. हिमालय (को॰) ।
११. सहारा । आधार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धरण mf(ई)n. bearing, supporting, VS.; TĀr.
धरण m. a dike or bank, L.
the world, L.
the sun, L.
the female breast, L.
rice-corn, L.
N. of a king of the Nāgas, Śatr.
धरण m. or n. a sort of weight variously reckoned as = 10 Palas, = 16 silver Māṣakas, = 1 silver Purāṇa, = 1/10 Śatamāna, = 19 Niṣpāva, = 2/5 Karṣa, = 1/10 Pala, = 24 Raktikā, Mn.; Yājñ.; Suśr.; Var. &c.
धरण n. the act of bearing, holding, &c., Kāv.
bringing, procuring (cf. काम-)
support, prop, stay (cf. पृथिवी-, सवन-);
a partic. high number, Buddh. (cf. धमन, धमर)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (510,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धरण a. (णी f.) [धृ-युच्] Bearing, preserving, holding, &c. --णः 1 A ridge of land serving the purpose of a bridge; the side of a mountain. --2 The world. --3 The sun. --4 The female breast. --5 Rice, corn. --6 The Himālaya, (as king of mountains). --णं 1 Supporting, sustaining, upholding; सारं धरित्रीधरणक्षमं च Ku. 1. 17; धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे Gīt. 1. --2 Possessing, bringing, procuring, &c. --3 Prop, stay, support. --4 Security. --5 A measure of weight equal to ten palas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0592-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरण त्रि० धृ--युच् । १ धारके २ अद्रिपतौ ३ लोके ४ स्थले ४ धान्ये ५ सूर्य्ये च पु० हेमच० । ७ अर्कवृक्षे ८ सेतौ त्रिका० । “तुल्या यवाभ्यां कथिताऽत्र गुञ्जा वल्लस्त्रिगुञ्जो धरणं च तेऽष्टौ” लीला० उक्ते ९ चतुर्विंशतिरत्तिकामिते मानभेदे न० । “पलं सुवर्णाश्चत्वारः पलानि धरणं दशेति” मनूक्ते १० दशपलमितते ११ पलस्य दशमांशे वैद्यकपरिभाषा “माषैश्चतुर्भिः शाणः स्यात् धरणः स निगद्यते । सुश्रुतोक्ते १२ चतुर्माषकपरिमाणे पु० । भावे ल्युट् । १३ धारणे न० । “सारं धरित्रीधरणक्षमञ्च” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3847,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरणं, क्ली, (धरतीति । धृ + ल्युः ।) मानभेदः । स तु चतुर्विंशतिरक्तिकारूपः । इति लीला- वती ॥ पलदशमांशः । इति वैद्यकम् ॥ (“अथ मध्यमनिष्पावा वा एकोनविंशतिर्धरणम् ॥” इति सुश्रुते चिकित्सितस्थाने ३१ अः ॥ धृ + ल्युट् ।) धारणम् । इति मेदिनी । णे, ५४ ॥ (यथा, कुमारे । १ । १७ । “यज्ञाङ्गयोनित्वमवेक्ष्य यस्य सारं धरित्रीधरणक्षमञ्च ॥”)
धरणः, पुं, (धृ + ल्युः ।) अद्रिपतिः । लोकः । स्तनः । धान्यम् । दिवाकरः । इति हेमचन्द्रः ॥ सेतुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (वैद्यकमानविशेषः । यथा, पूर्व्वखण्डे प्रथमेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् । “माषैश्चतुर्भिः शाणः स्याद्धरणः सनिगद्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-782-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें