🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:56:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धरणी
dharaṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धरणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृथ्वी । उ॰—केवल उनके ही लिये नहीं यह धरणी । है औरों की भी भार धारिणी भरिणी ।— साकेत॰ पृ॰ २१३ ।
२. शाल्मलि वृक्ष ।
३. नाड़ो ।
४. शहतीर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धरणी (ई), f. See s.v.
धरणी f. (cf. ˚ण and ˚णि) the earth, the soil or ground, MBh.; Kāv.; Pur.
a vein or tubular vessel of the body, L.
= -कन्द, L.
a beam or rafter for a roof, L.
N. of a Dictionary (cf. ˚णि-कोश).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (510,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धरणिः, --णी f. [धृ-अनि वा ङीप्] 1 The earth; लुठतिं धरणिशयने बहु विलपति तव नाम Gīt. 5. --2 Ground, soil. --3 A beam for a roof. --4 A vein. --Comp. --ईश्वरः {1} a king. {2} an epithet of Viṣṇu. {3} Of Śiva. --कीलकः a mountain. --जः, --पुत्रः, --सुतः {1} an epithet of Mars. {2} an epithet of the demon Naraka. --जा, --पुत्री, --सुता an epithet of Sītā, daughter of Janaka, (as born from the earth). --धरः {1} an epithet of Śeṣa. {2} of Viṣṇu. {3} a mountain. {4} a tortoise. {5} a king. {6} an elephant fabled to support the earth. --धृत् m. {1} a mountain. {2} an epithet of Viṣṇu. {3} of Śeṣa. --पतिः a king. --पूरः, --प्लवः the ocean. --भृत् m. {1} a king. {2} a mountain. {3} Viṣṇu. {4} Śeṣa. --मंडलं the globe. --रुहः a tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0592-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरणि(णी) स्त्री धृ--अनि । १ पृथिव्यां अमरः वा ङीप् । ङीबन्तः २ शालमलिवृक्षे शब्दच० । ३ कन्दभेदे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3847,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरणी, स्त्री, (धरणि + वा ङीष् ।) पृथिवी । इति मेदिनी । णे, ५४ ॥ (यथा, विष्णुपुराणे । १ । ९ । १४१ । “यदा तु भार्गवो रामस्तदाभूद्धरणीत्वियम् ॥”) शाल्मलिवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ नाडी । कन्दविशेषः । तत्पर्य्यायः । धारणीया २ धीर- पत्री ३ सुकन्दकः ४ कन्दालुः ५ वनकन्दः ६ कन्दाढ्यः ७ दण्डकन्दकः ८ । अस्या गुणः । मधुरत्वम् । कफपित्तामयरक्तदोषकुष्ठकण्डूति- नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-782-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धरणी" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें