🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:28:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धारिणी
dhāriṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धारिणी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. धरणी । पृथ्वी । भूमि । जमीन ।
२. शाल्मली । सेमर का पेड़ ।
३. चौदह देवताओं की स्त्रियाँ जिनके नाम ये हैं—शची । वनस्पति । गार्गी । धूम्रोर्णा । रुचिराकृति । सिनीवाला । कुहू । राका । अनुमति । अयाति । प्रज्ञा । सेला । वेला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धारिणी f. the earth, L. (cf. भूत-)
N. of a daughter of Sva-dhā, BhP. (cf. ˚रणी)
N. of a deity, Jain.
of the wife of Agni-mitra, Mālav.
of other women, HPariś.
pl. a collect. N. of the 74 wives of the gods, VahniP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (515,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धारिणी, स्त्री (धरतीति । धृ + णिनिः + ङीप् ।) धरणी । इति शब्दरत्नावली ॥ शाल्मलिवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ चतुर्द्दशदेवयोषिद्गणः । यथा, -- “शची वनस्पती गार्गी धूम्रोर्णा रुचिराकृतिः । सिनीवाली कुहू राका तथा चानुमतिः शुभा ॥ आयतिर्न्नियतिः प्रज्ञा सेला वेला च नामतः । एताश्चतुर्द्दश प्रोक्ता धारिण्यो देवयोषितः ॥” इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥ (धारणकर्त्त्री । यथा, विष्णुपुराणे । १ । १३ । ८८ । “प्राणप्रदानात् स पृथुर्यस्मात् भूमेरभूत् पिता । ततस्तु पृथिवीसं ज्ञामवापाखिलधारिणी ॥” आधारस्वरूपा । यथा, तत्रैव । १ । १३ । ९१ । “सैषा धात्री विधात्री च धारिणी पोषणी तथा । सर्व्वस्य जगतः पृथ्वी विष्णुपादतलोद्भवा ॥” “धात्री माता विधात्री कर्त्त्री धारिणी आधारः पोषणी पोषणकर्त्त्री ।” इति तट्टीकायां श्रीधर- स्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-796-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें